هست ، ليكن اراده تبعى نه اصلى .
و از جمله ادله اى كه بايد حمل بر اين نوع از غايت شود آيه * ( « وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ » ) * و آيات ديگرى است كه داراى چنين سياقى باشد ، و آن بسيار است .
* ( « لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها » ) * اين قسمت از آيه شريفه اشاره است به اينكه دوزخيان كسانى هستند كه استعداد براى وقوع در مجراى رحمت الهى در آنان باطل گشته ، و ديگر در مسير وزش نفحات ربانى قرار نمىگيرند ، و از مشاهده آيات خدا تكانى نمىخورند ، گويا چشمهايشان نمىبيند ، و از شنيدن مواعظ مردان حق متاثر نمىگردند تو گويى گوش ندارند ، و حجتها و بيناتى كه فطرتشان در دلهايشان تلقين مىكند سودى به حالشان ندارد و يا گويى دل ندارند .
البته هيچ عقل و گوش و چشمى در عمل خود فاسد نمىشود ، چون همانطور كه قرآن فرموده : « لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّه » « 1 » در خلقت خدا تغيير و تبديلى رخ نمىدهد ، مگر اينكه همين تغيير و تبديل هم به دست خود خداى تعالى انجام شده و خود از باب خلقت باشد ، و ليكن آيه شريفه « ذلِكَ بِأَنَّ اللَّه لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ » « 2 » صريحا اعلام مىدارد به اينكه خداى تعالى نعمتى را كه به قومى داده پس نمىگيرد ، مگر آنكه خود آنان باعث زوال و دگرگونى آن شوند .
پس اين نفهميدن و نديدن و نشنيدن دوزخيان از چيست ؟ جواب اين است كه گر چه بطلان استعداد و فساد عمل دلها و چشمها و گوشهاى ايشان مستند به خداى تعالى است ، الا اينكه خداى تعالى اين كار را به عنوان كيفر عملهاى زشت ايشان كرده ، پس خود آنان سبب شدند كه با تغيير راه عبوديت نعمت خدا را تغيير دادند ، خداوند هم مهر بر دلهايشان نهاده و ديگر با اين دلها آنچه را كه بايد بفهمند نمىفهمند ، و پرده بر چشمهايشان كشيده و ديگر با اين چشمها آنچه را كه بايد ببينند نمىبينند ، و سنگينى را بر گوشهايشان مسلط كرده و ديگر با اين گوشها آنچه را كه بايد بشنوند نمىشنوند ، و همه اينها نشانه اين است كه ايشان راه به دوزخ مىبرند .
* ( « أُولئِكَ كَالأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ » ) * اين جمله نتيجه بيان سابق و شرح حال ايشان است ،
هامش
( 1 ) سوره روم آيه 30
( 2 ) ( حكم ازلى خدا ) اين است كه خدا نعمتى را كه به قومى عطا كرد تغيير نمىدهد تا وقتى آن قوم حال خود را تغيير دهد . سوره انفال آيه 53