آنچه را كه مايه امتياز انسان از ساير حيوانات است از دست دادهاند ، و آن تمييز ميان خير و شر ، و نافع و مضر در زندگى سعيد انسان ، به وسيله چشم و گوش و دل است . و اگر در ميان همه حيوانات بىزبان به انعام تشبيه شدند با اينكه اين گونه اشخاص خوى و خصال درندگان را نيز دارا هستند ، براى اين است كه در ميان صفات حيوانيت تمتع به خوردن و جهيدن كه خوى انعام است مقدمتر نسبت به طبع حيوانى است ، چون جلب نفع ، مقدم بر دفع ضرر است ، و اگر در انسان قواى دافعه و غضبيه نيز به وديعه سپرده شده باز بخاطر همان قواى جاذبه شهويه است ، و غرض نوع انسان در زندگى حيوانيش اول به تغذى و توليد مثل تعلق مىگيرد ، و سپس براى حفظ و تحصيل اين دو غرض ، قواى دافعه را اعمال مىكند ، پس آيه مورد بحث از نظر مفاد نظير آيه « وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الأَنْعامُ وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ » « 1 » است .
و اما جمله « بلكه ايشان از چارپايان هم گمراه ترند » كه لازمه اش وجود يك نحوه ضلالتى در چارپايان است دليلش اين است كه ضلالتى كه در چارپايان هست ضلالتى است نسبى و غير حقيقى ، براى اينكه چارپايان بحسب قواى مركبه اى كه آنها را وادار مىكند به اينكه همه همت خود را در خوردن و جهيدن صرف كنند ، در تحصيل سعادت زندگىاى كه برايشان فراهم شده گمراه نيستند و در اينكه قدمى فراتر نمىگذارند هيچ مذمتى بر آنها نيست ، و گمراه خواندنشان به مقايسه با سعادت زندگى انسانى است كه آنها مجهز به وسائل تحصيل آن نيستند .
بخلاف كر و كورهاى از افراد انسان كه با مجهز بودن به وسائل تحصيل سعادت انسانى و با داشتن چشم و گوش و دلى كه راهنماى آن سعادت است با اين حال آن وسائل را اعمال نكرده و چشم و گوش و دل خود را نظير چشم و گوش و دل حيوانات ضايع و معطل گذاردهاند مانند حيوانات تنها در تمتع از لذائذ شكم و شهوت استعمال كردهاند به همين دليل اين گونه مردم از چارپايان گمراه ترند ، و بر خلاف چارپايان استحقاق مذمت را دارند .
* ( « أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ » ) * اين جمله نتيجه كلام قبلى و بيان حال ديگرى است براى آنان ، و آن اين است كه حقيقت غفلت همان است كه ايشان دچار آنند ، چون غفلتى است كه مشيت خداى سبحان مساعد آن است ، و مشيت خدا با مهر زدن بر دلها و چشمها و گوشهايشان ، ايشان را به آن مبتلا كرده ، و معلوم است كه غفلت ريشه هر ضلالت و باطلى است
.
هامش
( 1 ) و آنان كه كافر شدند سرگرم كام گيرى گشته و مىخورند آن طور كه چارپايان مىخورند ، و آتش جايگاه ايشان است . سوره محمد آيه 12