در كمين شركاى ايشان نيز هست .
* ( « فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْه قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ » ) * كلمه « عتو » به معناى زياده روى در معصيت است ، و « قردة » جمع « قرد » است ، كه حيوانى است معروف ( ميمون ) و كلمه « خاسئ » به معناى رانده شده است ، و از « خسا الكلب » گرفته شده كه به معناى « سگ رانده شد » است .
و اينكه فرمود : * ( « فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْه » ) * تقديرش « عن ترك ما نهوا » است ، براى اينكه از ترك منهيات سرپيچى مىشود ، نه از خود آنها ، بقيه معناى آيه روشن است .
* ( « وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ . . . » ) *
كلمه « تاذن » مانند كلمه « اذن » به معناى « اعلام كرد » است و لام در « ليبعثن » لام قسم و معناى آيه اين است : به ياد آر آن وقتى را كه پروردگارت اعلام كرد كه سوگند خورده كسانى را بر ايشان بگمارد كه دائما بدترين شكنجه ها را به آنان بچشاند ، گماشتنى كه با دوام و بقاى دنيا ادامه داشته باشد .
و اينكه فرمود : * ( « إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ » ) * معنايش اين است كه پاره اى از عقابهاى خداوند عقابى است كه فورى و با شتاب روى مىآورد ، مانند عقاب اهل طغيان ، هم چنان كه در آن آيه ديگر فرموده : « الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلادِ . . . إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ » « 1 » و اگر ما در معناى آيه گفتيم « پاره اى از عقابهاى . . . » ، و حال آنكه در آيه كلمه « بعض » نيامده است ، دليلش جمله « * ( وَإِنَّه لَغَفُورٌ رَحِيمٌ ) * » است ، چون بحسب ظاهر ، اين جمله در دنباله آيه شريفه نيامده مگر براى اينكه بفهماند همه عقابهاى خدا سريع و فورى نيست ، چه اگر خداوند همواره سريع العقاب مىبود ، و همه عقابهايش فورى بود ديگر جمله * ( « وَإِنَّه لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * در ذيل آيه معنا نداشت ، چون سياق آيه سياقى است ممحض در معناى مؤاخذه و انتقام ، پس جمله مذكور معناى آيه را به اين برگشت مىدهد كه « پروردگار تو بخشنده گناهان ، و مهربان با بندگانش هست ، و ليكن اينطور هم نيست كه وقتى حكم عقاب را در باره بعضى از بندگانش بخاطر استحقاقى كه به جهت طغيان و سركشى دارند براند ، عقابش سريع است ، و فورا محكوم را مىگيرد ، چون بعد از حكم راندنش هيچ چيزى مانع از نفوذ حكمش نمىشود » .
و بعيد نيست كه همين معنا مقصود كسانى باشد كه گفتهاند معناى جمله
هامش
( 1 ) همانان كه در شهرها طغيان كردند و در آن فساد فراوان كردند و پروردگارت تازيانه عذاب بر ايشان فرود آورد كه پروردگارت در كمين است . سوره فجر آيه 14