و خويشتن را فرزندان و دوستان خدا مىناميدند ، و نمىتوان آن را حمل بر اين كرد كه خواستهاند به خود وعده توبه دهند ، زيرا در آن هيچ قرينه اى كه دلالت بر اين كند ديده نمىشود ، هم چنان كه نمىتوان آن را حمل بر اميد رحمت و مغفرت الهى كرد ، براى اينكه اميدوارى به مغفرت خدا آثارى دارد كه با رفتار ايشان هيچ سازگارى ندارد .
آرى ، اميد خير هميشه توأم با خوف از شر است ، هم چنان كه اميد خير مايه آرامش خاطر و مسرت درونى است همچنين خوف از شر باعث اضطراب خاطر و اندوه درونى است ، پس اميدوارى صحيح و صادق نشانيش اين است كه نفس آدمى حالتى متوسط بين سكون و اضطراب و جذب و دفع و مسرت و اندوه داشته باشد ، و كسى كه خود را يكسره به دست شهوات سپرده و غوطه ور در لذائذ مادى است ، و اصلا به ياد عقوبت كارهاى زشت خود نيست ، و وقتى هم كسى او را از وعده هايى كه خداوند به ستمكاران داده مىترساند ، و او را به ياد عواقب وخيم مجرمين مىاندازد ، در پاسخ مىگويد : « خدا كريم و بخشنده است » و با همين حرف به خيال خود ، خود را از حمله بدگويان رهانيده ، و خيال خود را در تمتع از لذائذ مادى راحت مىكند چنين كسى اميدش اميد صادق نيست ، بلكه آرزويى است كاذب و نقشه خطرناكى است از وسوسه هاى شيطان ، « فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّه فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّه أَحَداً « 1 » كسى كه اميد لقاى پروردگار خود را دارد بايد عمل صالح كند و در پرستش كسى را شريك پروردگار خود نگيرد » .
* ( « وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُه يَأْخُذُوه » ) * ولى اگر سود مادى ديگرى غير از آنچه دارند عايدشان شود از هوا مىقاپند و به آنچه كه دارند قناعت نمىكنند و اگر راستى اميد مغفرت مىداشتند از اين گونه عايديها صرفنظر نموده و بدين وسيله بازگشت خود را به خدا و پرهيزشان را از محرمات او ابراز مىداشتند ، زيرا همين چشمپوشى از اين گونه عوائد خود يك نحوه بازگشت است ، در اين صورت ممكن بود كلامشان را كه گفتند : * ( « سَيُغْفَرُ لَنا » ) * حمل بر آن اميدى كنيم كه تائبين به آمرزش خدا دارند ، ليكن اين بينوايان هر چه از مال دنيا عايدشان شود بدون اينكه خدا را منظور داشته باشند مىخورند .
بنا بر اين ، جمله * ( « وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُه يَأْخُذُوه » ) * در حقيقت همان معنايى را مىرساند كه آيه « كانُوا لا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوه » « 2 » در وصف ايشان بيان مىكند .
هامش
( 1 ) سوره كهف آيه 110
( 2 ) سوره مائده آيه 79