* ( « إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ » ) * اين است كه خداى تعالى عقابش نسبت به كسانى كه بخواهد ايشان را در دنيا عقاب كند سريع است ، گو اينكه مناسبتر اين بود كه گفته شود : اين معنى ، معناى مجموع * ( « إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّه لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * است ، تا كسى توهم نكند كه سريع العقاب بودن خداوند با حليم بودنش منافات دارد .
* ( « وَقَطَّعْناهُمْ فِي الأَرْضِ أُمَماً مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ . . . » ) *
در مجمع البيان مىگويد : كلمه « دون » در محل رفع است ، چون مبتدا است ، و اگر در ظاهر منصوب آمده براى تمكن در ظرفيتش است ، نظير آن - بنا بر قول ابى الحسن - كلمه « بين » در جمله « لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ » است ، زيرا اين كلمه نيز در اين جمله قائم مقام فاعل و در موضع رفع است ، و بخاطر اينكه ظرف است منصوب آمده ، و همچنين است كلمه « بين » در جمله « يَوْمَ الْقِيامَةِ يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ » ، زيرا در اينجا از جهت اينكه قائم مقام فاعل است بايد مرفوع باشد و منصوب شده . ممكن هم هست در آيه مورد بحث بگويى تقدير « و منهم جماعة دون ذلك » بوده و موصوف مرفوع يعنى جماعت حذف شده و صفت آن يعنى كلمه « دون » به جايش نشسته است « 1 » .
و مقصود از « حسنات » و « سيئات » در آيه مورد بحث نعمتها و گرفتاريهاى دنيا است ، و ما بقى آيه معنايش روشن است .
* ( « فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ . . . » ) *
كلمه « عرض » به معناى هر چيز غير ثابت است ، و در جمله « عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا شؤون ناپايدار زندگى دنيا » « 2 » به همين معنا است ، و مراد از * ( « عَرَضَ هذَا الأَدْنى » ) * نيز لذائذ زندگى دنيا و نعمتهاى زودگذر آن است ، و اگر به اشاره مذكر ( هذا ) به آن اشاره فرموده و حال آنكه جا داشت به مؤنث ( هذه ) به آن اشاره شود براى تحقير آن است ، گويا خواسته است با تجاهل كردن در حق آن برساند كه دنيا آن قدر بىارزش و غير قابل اعتنا است كه هيچ خصوصيت و صفت مرغوبى كه جلب نظر كند ندارد ، نظير اين توجيه در جمله « هذا رَبِّي هذا أَكْبَرُ » « 3 » كه حكايت كلام ابراهيم ( ع ) است گذشت .
جمله * ( « وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا » ) * سخن گزافى است بدون سند كه اسلاف يهود آن را در غرورى كه به تشكيلات خود داشتند ، از خود تراشيدهاند ، هم چنان كه حزب خود را حزب خدا
هامش
( 1 ) مجمع البيان ج 4 ص 494
( 2 ) سوره نساء آيه 93
( 3 ) سوره انعام آيه 78