آدمى جلوه داده وى را به ارتكاب معاصى و آلودگى به گناهان و پيروى هواى نفس و شهوات وادار مىسازد .
زمخشرى در كشاف مىگويد : اگر كسى بپرسد چرا نسبت به * ( « مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ » ) * و « من خلفهم » لفظ « من » را كه براى ابتداء است استعمال كرد ، و در « ايمان » و « شمائل » لفظ « عن » را كه براى تجاوز است به كار برد ؟ در جواب مىگوييم : فعل بطور كلى به هر حرفى كه به مفعول به متعدى مىشود به همان حرف و به همان وسيله به مفعول فيه متعدى مىگردد ، و همانطورى كه در تعدى به مفعول به حروف تعديه مختلف است همچنين در تعدى به مفعول فيه حروف تعديه مختلف مىگردد . نحوه استعمال هر لغتى را بايد از عرب اخذ كرد ، نه اينكه با قياس آن را تعيين نمود ، و اگر در لغت بحثى مىشود ، تنها از حيث موارد استعمال آن است ، به اين معنا كه بحث مىشود از اينكه آيا فلان لغت را در چه جايى بايد استعمال كرد ؟ و استعمالش در چه جايى غلط است ؟ مثلا وقتى از عرب مىشنويم كه مىگويد : « جلس على يمينه » معناى « على يمينه » اين است كه وى در طرف راست فلانى طورى قرار گرفت كه گويى غالبى در كنار مغلوب و زير دست خود قرار گرفته ، و وقتى مىشنويم كه مىگويد :
« فلان جلس عن يمين فلان » مىگوييم معنايش اين است كه فلانى در طرف راست فلان كس با فاصله طورى نشست كه گويى نمىخواهد به او بچسبد ، اين معناى لغوى « عن يمينه » است ، و ليكن در اثر كثرت استعمال در هر دو قسم نشستن استعمال مىشود ، هم چنان كه در باره كلمه « انفال » نيز به اين نكته اشاره نموديم . « 1 »
و جمله * ( « وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ » ) * نتيجه كارهايى است كه خداوند در جمله * ( « لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لآتِيَنَّهُمْ . . . » ) * از ابليس ذكر فرمود ، البته در جاهاى ديگر قرآن كه داستان ابليس را نقل فرموده در آخر به جاى * ( « وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ » ) * عبارات ديگرى را ذكر فرموده ، مثلا در سوره « اسرى » وقتى اين داستان را نقل مىكند در آخر از قول ابليس مىفرمايد : « لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَه إِلَّا قَلِيلًا » « 2 » و در سوره « ص » از قول همو مىفرمايد :
« لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ » « 3 » .
از اينجا معلوم مىشود كه مقصود از « شاكرين » در آيه مورد بحث همان « مخلصين » در
هامش
( 1 ) الكشاف ج 2 ص 93 ط بيروت .
( 2 ) هر آينه و بطور حتم ذريه او را مگر اندكى را لگام مىزنم . سوره اسرى آيه 62
( 3 ) هر آينه و بطور حتم همه آنها را گمراه خواهم كرد مگر بندگانى را كه از ميان آنان در بندگيت خالص شده باشند . سوره ص آيه 83