ساير آيات است . دقت در معناى اين دو كلمه نيز اين معنا را تاييد مىكند ، براى اينكه « مخلصين » - به فتح لام - كسانيند كه براى خدا خالص شده باشند يعنى خداوند آنان را براى خود خالص كرده است و جز او كسى در آنان نصيبى ندارد ، و آنان به غير خدا به ياد كسى نيستند ، از خدا گذشته هر چيز ديگرى را - حتى خودشان را - فراموش كردهاند . و معلوم است كه چنين كسانى در دلهاىشان جز خداى تعالى چيز ديگرى نيست و چنان ياد خدا دلهاىشان را پر كرده كه ديگر جاى خالى براى شيطان و وسوسه هايش نمانده است .
و اما « شاكرين » - آنها هم كسانيند كه هميشه شكر نعمتهاى خدا كارشان است ، يعنى به هيچ نعمتى از نعمتهاى پروردگار بر نمىخورند مگر اينكه شكرش را بجاى مىآورند . به اين معنا كه در هر نعمتى طورى تصرف نموده و قولا و فعلا به نحوى رفتار مىكنند كه نشان مىدهند اين نعمت از ناحيه پروردگارشان است ، و پر واضح است كه چنين كسانى به هيچ چيزى از ناحيه خود و ديگران بر نمىخورند مگر اينكه قبل از برخوردشان به آن و در حال برخورد و بعد از برخوردشان به ياد خدايند و همين به ياد خدا بودنشان هر چيزى ديگرى را از يادشان برده ، چون خداوند در جوف كسى دو قلب قرار نداده ، پس اگر حق معناى شكر را ادا كنيم برگشت معناى آن به همان مخلصين خواهد بود ، و اگر ابليس شاكرين و مخلصين را از اغواء و اضلال خود استثنا كرده بيهوده و يا از راه ترحم بر آنان نبوده ، و نخواسته بر آنان منت بگذارد ، بلكه از اين باب است كه دسترسى به آنان نداشته و زورش به آنان نمىرسيده است .
گر چه ابليس در كلام خود طريقه گمراه كردن ابناى بشر را ذكر نكرده و ليكن در كلامش اشاره به دو حقيقت هست ، و آن دو حقيقت يكى اين است كه سبب اضلالش هم ضلالتى است كه در نفس خود او جايگزين شده ، و مانند آتش كه به هر چيز برخورد از حرارت خود در آن اثر مىگذارد او نيز هر كسى را كه بخواهد گمراه كند با او تماس حاصل مىكند و به همين وسيله از گمراهى خود چيزى در نفس او باقى مىگذارد . اين معنا از آيه « احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ . . . وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ قالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ قالُوا بَلْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ . . . فَأَغْوَيْناكُمْ إِنَّا كُنَّا غاوِينَ » « 1 » نيز استفاده مىشود .
ديگر اينكه آن چيزى كه ابليس خود را به آن تماس مىدهد شعور انسانى و تفكر
هامش
( 1 ) كسانى را كه ستم كردهاند با قرينهايشان جمع نماييد . . . بعضىشان پرسشكنان به بعض ديگر رو كرده مىگويند : شما از جانب راست براى فريب ما مىآمديد ، گويند ( نه ) شما اصلا مؤمن نبوديد . . . ما شما را گمراه كرديم چون خودمان هم گمراه بوديم . سوره صافات آيه 32