و از اينكه ابليس از خدا خواست تا روز قيامت مهلتش دهد استفاده مىشود كه وى در اين صدد بوده كه جنس بشر را هم در دنيا و هم در عالم برزخ گمراه كند ، و ليكن خداوند دعايش را به اجابت نرسانيد ، و شايد خداوند خواسته باشد كه او را تنها در زندگى دنيا بر بندگانش مسلط كند ، و ديگر در عالم برزخ قدرت بر اغواى آنان نداشته باشد ، هر چند به مصداق آيه « وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَه شَيْطاناً فَهُوَ لَه قَرِينٌ ، وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ ، حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ ، وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ » « 1 » و همچنين آيه « احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ » « 2 » رفاقت و همنشينى با آنان را داشته باشد .
* ( « قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ . . . » ) * .
« اغواء » به معناى انداختن در غوايت و گمراهى است ، البته گمراهيى كه توأم با هلاك و خسران باشد . و مفسرين گر چه جمله « اغويتنى » را بر حسب اختلاف نظريات و سليقه هايى كه داشتهاند به همه اين معانى يعنى « غوايت » ، « ضلالت » ، « هلاك » و « خسران » تفسير كردهاند ، و ليكن از عبارتى كه خداى تعالى در سوره « حجر » از ابليس حكايت كرده و فرموده : « قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَلأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ » استفاده مىشود كه مراد او همان معنايى بوده كه ما ذكر كرديم .
حرف « باء » در كلمه « بما » براى سببيت و يا مقابله است ، از اين جهت معناى آيه چنين است كه : « من به سبب اينكه گمراهم كردى و يا در مقابل اينكه گمراهم ساختى . . . » .
و اينكه بعضىها گفتهاند حرف مزبور براى قسم ، و نظير قسمى است كه در آيه « فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ » « 3 » است ، اشتباه مىباشد .
و جمله * ( « لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ » ) * به اين معنا است كه من بر سر راه راست تو
هامش
( 1 ) و هر كس از ياد خداوند مهربان اعراض كند ، شيطانى را بر او مىگماريم تا همنشين وى باشد ، و آن شياطين هميشه مردم را از راه خدا باز مىدارند و مردم در عين حال خيال مىكنند كه راه حق همين است كه آنان مىروند ، تا آنكه نزد ما آيد ، آن وقت مىگويد : اى كاش ميان من و تو فاصله بين شرق و غرب مىبود ، و من با تو آشنا نمىشدم كه بد قرينى هستى ، ( پشيمانى ) در آن روز هيچ سودى به حال شما ندارد ، زيرا در دنيا ظلم كرديد و امروز با شياطين در عذاب دوزخ شريكيد . سوره زخرف آيه 36 - 39
( 2 ) اينك ستمكاران را حاضر كنيد با قرينهايشان . سوره صافات آيه 22
( 3 ) سوره ص آيه 82