حيوانى او است كه مربوط به تصور اشياء و تصديق به سزاوار و غير سزاوار آنها است و به زودى تفصيل اين اجمال خواهد آمد - ان شاء اللَّه - .
* ( « قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً لَمَنْ تَبِعَكَ . . . » ) *
« مذؤم » از ماده « ذأم ، يذأم » و به معناى مذموم و معيوب است . و « مدحور » از باب « دحر » و به معناى رانده شده بخوارى و ذلت است . و « لام » در جمله * ( « لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ . . . » ) * .
لام قسم و جوابش جمله * ( « لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ . . . » ) * است .
از آنجايى كه مورد گفتار ابليس و تهديدش به انتقام تنها بنى آدم بود و قسم خورد كه غرض خلقت آنان را كه همان شكر است در آنان نقض نموده و از بين مىبرد و آنان را بجاى شكر وادار به كفران مىسازد ، خداى تعالى در جوابش پيروانش را هم با او شريك ساخته و فرمود : « جهنم را از شما يعنى از تو و بعضى از پيروانت پر مىكنم » .
در اين جمله خداى تعالى از در منت و رحمت جميع پيروان ابليس را ذكر نفرمود ، بلكه فرمود : « از شما » و اين خود اشعار به تبعيض دارد .
* ( « وَيا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ . . . » ) *
اين آيه آدم ( ع ) را مخاطب قرار داده سپس همسرش را عطف بر او نموده و با جمله * ( « فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما » ) * تصرف در همه انواع خوراكيها را بر آنان مباح گردانيده مگر آن درختى را كه با جمله * ( « وَلا تَقْرَبا هذِه الشَّجَرَةَ » ) * استثنا كرده است . و مقصود از « ظلم » در جمله * ( « فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ » ) * ظلم به نفس و مخالفت امر ارشادى است ، نه معصيت و مخالفت امر مولوى .
* ( « فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ . . . » ) *
« وسوسه » در لغت به معناى دعوت كردن به امرى است به آهستگى و پنهانى . و « موارات » پوشاندن در پس پرده است . و « سوآت » جمع « سوأة » و به معناى عضوى است كه آدمى از برهنه كردن و اظهار آن شرم مىدارد .
و جمله * ( « ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِه الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ » ) * در تقدير « الا كراهة ان تكونا ملكين » است ، و معنايش اين است كه :
پروردگارتان شما را از اين درخت نهى نكرد مگر از اين جهت كه مبادا فرشته شويد ، و يا از خالدين گرديد . و « ملك » گر چه به فتح لام قرائت شده و به معناى فرشته است ، الا اينكه در آن معناى « ملك » - به ضم ميم و سكون لام - نيز هست ، به دليل اينكه در جاى ديگر در همين داستان فرموده : « قالَ يا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لا يَبْلى » « 1 » .
هامش
( 1 ) گفت اى آدم آيا تو را بر درخت خلد و ملكى فنا ناپذير رهبرى كنم ؟ . سوره طه آيه 120