كه آنان را به درگاهت مىرساند و منتهى به سعادت آنان مىگردد مىنشينم . و « نشستن بر سر راه مستقيم » كنايه است از اينكه مراقب آنان هستم ، هر كه را در اين راه ببينم آن قدر وسوسه مىكنم تا از راه تو خارج نمايم .
و جمله * ( « ثُمَّ لآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ » ) * بيان نقشه و كارهاى او است ، مىگويد : ناگهان بندگان تو را از چهار طرف محاصره مىكنم تا از راهت بدربرم . و چون راه خدا امرى است معنوى ناگزير مقصود از جهات چهارگانه نيز جهات معنوى خواهد بود نه جهات حسى .
از آيه « يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً » « 1 » و آيه « إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَه » « 2 » و آيه « وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ » « 3 » و آيه « الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ » « 4 » . نيز مىتوان در اين باره چيزهايى فهميد ، و از آن استفاده كرد كه مقصود از * ( « مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ ) * جلو رويشان » حوادثى است كه در زندگى براى آدمى پيش مىآيد ، حوادثى كه خوشايند و مطابق آمال و آرزوهاى او يا ناگوار و مايه كدورت عيش او است ، چون ابليس در هر دو حال كار خود را مىكند . و مراد از « خلف پشت سر » اولاد و اعقاب او است ، چون انسان نسبت به آينده اولادش نيز آمال و آرزوها دارد ، و در باره آنها از پاره اى مكاره مىانديشد . آرى ، انسان بقا و سعادت اولاد را بقاء و سعادت خود مىداند ، از خوشبختى آنان خوشنود و از ناراحتىشان مكدر و متالم مىشود . انسان هر چه از حلال و حرام دارد همه را براى اولاد خود مىخواهد و تا بتواند آتيه آنان را تامين نموده ، و چه بسا خود را در اين راه به هلاكت مىاندازد .
و مقصود از سمت راست كه سمت مبارك و نيرومند آدمى است سعادت و دين او است . و « آمدن شيطان از دست راست » به اين معنا است كه وى آدمى را از راه ديندارى بىدين مىكند ، و او را در بعضى از امور دينى وادار به افراط نموده به چيزهايى كه خداوند از آدمى نخواسته تكليف مىكند . و اين همان ضلالتى است كه خداوند آن را « اتباع خطوات الشيطان » نام نهاده است .
و منظور از « سمت چپ » بىدينى مىباشد ، به اين معنا كه فحشا و منكرات را در نظر
هامش
( 1 ) شيطان وعده شان مىدهد و اميدوارشان مىسازد و ليكن وعده شان نمىدهد مگر به فريب .
سوره نسا آيه 120
( 2 ) اين تنها شيطان است كه اوليا و دوستان خود را مىترساند . سوره آل عمران آيه 175
( 3 ) و از گامهاى شيطان ( و راه او ) پيروى نكنيد . سوره بقره آيه 168
( 4 ) شيطان شما را وعده مىدهد به فقر و أمر به فحشاء مىكند . سوره بقره آيه 268