اگر از بندگان او است منتهى به او مىشود مانند تكبر دوستان خدا بر دشمنان او كه آن هم در حقيقت افتخار كردن به بندگى خدا است . و ديگر تكبر ناپسند ، و آن تكبرى است كه در مخلوقات وجود دارد كه شخص نفس خود را بزرگ تصور مىكند اما نه بر اساس حق .
و « صاغرين » جمع « صاغر » و به معناى خوار و ذليل است ، و « صغار » در باب معانى نظير « صغر » در باب غير معانى است . و جمله * ( « فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ » ) * تاكيد است براى جمله * ( « فَاهْبِطْ مِنْها » ) * ، براى اينكه « هبوط » همان خروج است ، و تفاوتش با خروج تنها در اين است كه هبوط خروج از مقامى و نزول به درجه پايينتر است ، و همين معنا خود دليل بر اين است كه مقصود از هبوط فرود آمدن از مكان بلند نيست ، بلكه مراد فرود آمدن از مقام بلند است .
و اين مؤيد ادعاى ما است كه گفتيم ضمير در « منها » و « فيها » به « منزلت » بر مىگردد نه به آسمان و يا بهشت . و شايد كسانى هم كه گفتهاند مرجع ضمير ، آسمان و يا بهشت است مقصود شان همان منزلت باشد . بنا بر اين ، معناى آيه چنين مىشود كه خداى تعالى فرمود : به جرم اينكه هنگامى كه ترا امر كردم سجده نكردى بايد از مقامت فرود آيى ، چون مقام تو مقام خضوع و فرمانبرى بود ، و تو نمىبايستى در چنين مقامى تكبر كنى ، پس برون شو كه تو از خوارشدگانى .
و تعبير به « صغار » با اينكه الفاظ ديگرى هم اين معنا را مىرسانيد براى مقابله با لفظ « تكبر » است .
* ( « قالَ أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ قالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ » ) * ابليس از خداى تعالى مهلت مىخواهد ، و خداوند هم به وى مهلت مىدهد . خداوند در جاى ديگر نيز اين معنا را ذكر كرده و فرموده : « قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ » « 1 » از اين آيه برمىآيد كه ابليس بطور مطلق از خدا مهلت خواسته ، و ليكن خداوند او را تا زمانى معين مهلت داده است ، و به زودى در تفسير سوره « حجر » در باره وقت نامبرده بحث خواهيم كرد - ان شاء اللَّه - .
پس اينكه در آيه مورد بحث فرمود : « تو از مهلت داده شدگانى » در حقيقت مهلت وى را بطور اجمال ذكر كرده ، و نيز از آن برمىآيد كه غير از ابليس مهلت داده شدگان ديگرى نيز هستند .
هامش
( 1 ) گفت : پروردگارا پس تا روزى كه خلايق مبعوث مىشوند مهلتم ده ، خداى تعالى فرمود :
بخاطر اين خواهشت ، تو از مهلت داده شدگان شدى تا روز معين و وقت معلوم . سوره حجر آيه 38 و سوره ص آيه 81