خلاف اين حكم كند براى اين است كه انسان به نظر سطحى از هر فعلى همان حركات و سكنات ظاهريش را مىبيند ، و لذا مىگويد اين شرابخوارى از زيد مؤمن سر زده به چه ملاك در نامه عمرو كافر نوشته شود ؟ و ليكن اگر دقيق شود و درك كند كه اين فعل داراى معنويتى است كه آن معنا يا از معانى حسنه است و از آثار سعادت و يا از معانى سيئه و از آثار شقاوت است ، آن وقت تصديق خواهد كرد كه اين اثر اثر ذاتى است كه در وصف سعادت و شقاوت هم سنخ آن عمل است ، و اگر در باره يك عمل زشتى كه از ذات انسان سعيدى سر زده دو جور حكم مىكنيم ، براى اختلاط و امتزاجى است كه بين دو موضوع رخ داده عينا نظير حرارتى است كه ما آن را به آب نسبت داده و مىگوييم : « آب گرم است » و حال آنكه عامل اصلى آن آتش و يا تابش خورشيد است .
بنا بر اين ، در نظر يك دانشمند آشنا به حقايق ، جميع حسنات از هر كس سر بزند عمل كسانى است كه ذاتا نيكوكار و سعيدند ، و جميع سيئات از هر كس صادر شود عمل كسانى است كه ذاتا بدكار و شقىاند ، عدالت واقعى و همچنين سراى آخرت كه ظرف حق و حقيقت است نيز همين را اقتضا مىكند .
البته اين معنا با امثال آيه « فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَه وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه » « 1 » و آيه « أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى » « 2 » و آيه « لَها ما كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ » « 3 » كه ثواب و عقاب هر عمل نيك و بدى را عايد فاعل آن عمل مىداند ، منافاتى ندارد . زيرا مفاد اين قبيل آيات هم در محل خود صحيح و بجا است .
البته بر حسب نظر اجتماعى دنيوى ، فاعل هر فعلى همان كسى است كه حركت و سكون فعل از او سر زده و پيامدهاى فعل و آثار آن هم اگر مدح و ثواب و يا ذم و عقاب است به او عايد مىشود ، و ليكن اين را هم بايد دانست كه اين حكم در ظرف اجتماع دنيوى صحيح است ، و اما در ظرف حقيقت و واقع ، فاعل هر فعلى آن اصلى است كه متسانخ و متناسب آن فعل است ، و آن اصل ممكن است غير آن كسى باشد كه حركات و سكنات فعل از او سر زده .
و اگر مىگوييم آثار حسنه و سيئه عمل به اصلش بر مىگردد معنايش اين نيست كه ثواب و
هامش
( 1 ) پس هر كس به قدر ذرهاى عمل خير كند آن را مىبيند و هر كس به قدر ذرهاى عمل بد كند آن را مىبيند . سوره زلزال آيه 8
( 2 ) كه هيچ باربردارى گناه ديگرى را بر نمىدارد . سوره نجم آيه 38
( 3 ) سود كارهاى نيكش و زيانكاريهاى بدش به خود او عايد مىشود . سوره بقره آيه 282