عقاب عمل به غير فاعل آن عايد مىشود ، تا كسى بگويد اين حرف منافات با آن آيات دارد ، و لذا در حديث بالا هم امام ( ع ) فرمود « اين حكم حكم ملكوتى است » كه در طول حكم ظاهرى دنيوى و احكام زندگى اجتماعى آن قرار دارد .
آرى وقتى روز قيامت روز بروز باطنها و ظهور حق باشد قهرا در آن روز احكام هم ملكوتى خواهد بود ، يعنى هر حكمى به موضوع حقيقى خود ملحق شده ، هر چيزى به اصل خود باز مىگردد ، هم چنان كه فرموده : « وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّه ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ » « 1 » و : « لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ » « 2 » و نيز : « أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ » « 3 » و « وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ » « 4 » .
از اينجا وجه اختصاص حكم ملكوتى به روز قيامت با اينكه عالم برزخ هم از ظرفهاى مجازات و جزء ايام اللَّه است نيز معلوم مىشود ، زيرا ظاهر كلام خداى تعالى كه مىفرمايد :
« قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ ، قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ ، قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا » « 5 » و همچنين ظاهر آيه « وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ ، وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّه إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ » « 6 » اين است كه عالم برزخ و زمانى كه فاصله بين مرگ و قيامت است تتمه زندگى دنيا و مكث در زمين است ، و در پاره اى از احكام با زندگى دنيوى شركت دارد ، و
هامش
( 1 ) و از ناحيه خداى متعال چيزهايى برايشان آشكار شد كه هرگز احتمال نمىدادند . سوره زمر آيه 47
( 2 ) تو در دنيا از اين صحنه غافل بودى ، ما امروز پرده از جلو چشمت برداشتيم و اينك چشمت تيزبين شده است . سوره ق آيه 22
( 3 ) كسانى كه ايمان دارند و فرزندانشان به ايمان پيروىشان كردهاند فرزندانشان را به ايشان ملحق مىكنيم و از عمل آنان چيزى كم نمىكنيم . سوره طور آيه 21
( 4 ) و به طور مسلم بارهاى گران خويش و بارهاى گرانى همراه بارهاى خويش بدوش مىكشند .
سوره عنكبوت آيه 13
( 5 ) پرسيد به تعداد سالها چه مدت در زمين بودهايد ؟ گفتند يا يك روز و يا قسمتى از روز ، از شمارگران بپرس گفت : جز اندكى بسر نبردهايد . سوره مؤمنون آيه 114
( 6 ) روزى كه قيامت قيام مىكند مجرمين سوگند مىخورند كه جز ساعتى درنگ نكردهاند ، اين چنين از حق رو گردانيده و دروغ مىگويند و كسانى كه علم و ايمانشان دادهاند گويند : در كتاب خدا است كه شما تا روز رستاخيز بسر بردهايد ، و اينك روز رستاخيز است . سوره روم آيه 56