است اخذ شده ، با اين حال چگونه ممكن است فعل خود او محكوم به آن شود ؟ نسبتى كه فعل خداوند با آن قضايا دارد نسبت محكوم به حاكم نيست ، بلكه نسبت ملزوم به لازم و متبوع به تابع و منشا انتزاع به منتزع است - دقت فرماييد - .
به عبارت ديگر فعل خداى تعالى به وسيله اسباب تكوينى تحقق مىيابد ، و اسباب تكوينى به منزله آلات و ابزارى هستند كه فعل خدا جز به توسط آنها ظاهر نمىشود ، و اگر سائلى از يكى از افعال خدا سؤال كند قطعا سؤالش از علتى است كه برايش مجهول است .
مثلا اگر ديوارى بر سر زيد فرو ريزد و زيد در اين حادثه بميرد سائل مىپرسد چرا خدا اين جوان را از بين برد و چرا به جوانى او و به حال پدر و مادر فقيرش رحم نكرد ؟ و اگر در جوابش گفته شود : ديوار بر سرش فرو ريخت ، مىگويد چرا ديوار را خراب كرد ، و اگر كسى بگويد باران باريد و بن ديوار سست شد و سنگينى ديوار ديوار را متمايل و ساقط كرد ، در جواب نقل كلام به مساله باريدن ابر مىكند ، و همچنين به سؤال خود ادامه مىدهد و در هر بار سؤالش از علتى است كه برايش مجهول است . او از در نادانى براى زيد عمر و حياتى قائل است كه مستند به عللى است كه هيچكدام آنها باعث مرگ ناگهانى او نيست و وقتى با مرگ ناگهانى او مواجه مىشود پيش خود خيال مىكند اين مرگ گزاف و بىجهت بوده ، و لذا لب به سؤال و اعتراض مىگشايد ، و اگر به علل هر حادثه اى احاطه مىداشت قطعا سؤال نمىكرد - در تفسير آيه « لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ . . . » در بحث از اعتراضات ابليس مطالبى مناسب با اين بحث گذشت .
اينكه امام ( ع ) در ضمن گفتارش فرمود : « حكم خدا و حكم انبياى اوست . . . » معنايش اين است كه قضاى خداى تعالى و قضايى كه انبياى او به اذن او راندهاند ، به حسب حقيقت امر و باطن آن است ، نه به حسب ظاهر و مانند احكام ما به اعتماد بر شواهد و امارات .
پس معناى لحوق حسنات و آثار حسنه به ذوات طيبه و لحوق سيئات و آثار آن به ذوات خبيثه ، و از سنخ ظلمت و فساد معلوم گرديد ، و همچنين با روشن شدن معناى « لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ » جواب شبهه اى هم كه ممكن است به ذهن خلجان كند معلوم شد .
و آن شبهه اين است كه چرا حسنات و آثار آن تنها از ذواتى صادر شود كه از سنخ نورند ، و چرا سيئات و آثار سوء آن اختصاص به ذواتى داده شد كه از سنخ ظلمتند ؟ و چرا اثر حسنات نعمت دائم و بهشت جاويد ، و ثمره سيئات نقمت و دوزخ شد ؟ از بيان قبلى ما جواب اين شبهه نيز داده مىشود ، زيرا گفتيم بين حسنات و آثارش و همچنين بين سيئات و آثار سوء
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 135
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٣٥