خصوص مردم در سعادت و شقاوت است » و اين همان معنايى است كه در قسم اول از روايات بود ، در نتيجه حرفهايى كه آنجا زديم در اينجا نيز جريان دارد ، و در حقيقت اخبار دسته اول به منزله مفسر براى اخبار دسته دوم ، و هر دو به منزله مفسر براى اخبار طينتند . و اما اينكه مىفرمود : انتهاى خلقت به سوى آب است همانطورى كه ابتدايش از آب بود ، به زودى در جاى مناسب بحثش خواهد آمد - ان شاء اللَّه - .
دسته چهارم رواياتى است كه برگشت اختلاف در خلقت را به اختلاف در نور و ظلمت مىداند ، مانند روايتى كه در كتاب علل الشرائع از امام صادق ( ع ) نقل شده كه فرمود : خداى تبارك و تعالى ما را از نورى آفريد كه آن نور نيز از نور ديگرى خلق شده و اصلش از طينت اعلى عليين است و دلهاى شيعيان ما را از آب و گلى آفريد كه با آن بدنهاى ما را خلق كرد ، و بدنهاى آنان را از طينتى پايينتر از آن آفريد ، به همين جهت است كه دلهاى شيعيان همواره متمايل به سوى ما است ، براى اينكه از همان چيزى آفريده شدهاند كه ما آفريده شدهايم . آن گاه امام ( ع ) آيه : « كَلَّا إِنَّ كِتابَ الأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ وَما أَدْراكَ ما عِلِّيُّونَ كِتابٌ مَرْقُومٌ يَشْهَدُه الْمُقَرَّبُونَ » « 1 » را تلاوت نمود و سپس اضافه كرد كه خداى تعالى دلهاى دشمنان ما را از طينتى از سجين و بدنهايشان را از طينتى پستتر از آن آفريد ، دلهاى شيعيان آنان را هم از آب و گلى آفريد كه بدن آنان را از آن خلق فرموده ، و از همين جهت دلهاى شيعيان ايشان متمايل به آنان است ، آن گاه آيه « إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ وَما أَدْراكَ ما سِجِّينٌ كِتابٌ مَرْقُومٌ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ » « 2 » را تلاوت فرمود « 3 » .
مؤلف : در اين معنا روايات ديگرى نيز هست « 4 » . برگشت اين دسته از روايات در حقيقت به همان رواياتى است كه دلالت مىكنند بر اينكه انتهاى خلقت و ريشه آن ، طينت عليين و طينت سجين مىباشد ، با اين تفاوت كه در اين روايات اين معنا اضافه شده است كه انسان پس از خلقت مبدل به نور و يا ظلمت مىشود . و شايد جهتش اين باشد كه طينت سعادت باعث ظهور حق و انجلاى معرفت ، و طينت شقاوت ملازم با جهل است و جهل هم همان ظلمت
هامش
( 1 ) حاشا كه نامه نيكان در دفتر نيكىها است و تو چه دانى كه دفتر نيكى چيست كتابى است نوشته كه مقربان مشاهده مىكنند . سوره مطففين آيه 21
( 2 ) حاشا كه نامه بدكاران در دفتر بدان است و تو چه دانى كه دفتر بدان چيست ؟ كتابى است نوشته ، آن روز واى بر تكذيب كنندگان . سوره مطففين آيه 10
( 3 ) علل الشرائع ، ج 1 ص 111 ح 14
( 4 ) علل الشرائع ، ج 1 ص 111 ح 12 و 13 و 15