انصار يعنى اهل مدينه در موقعى كه اين آيه نازل مىشده مانند اهل مكه مشرك بوده و بت مىپرستيدند ، و با اين حال معنا ندارد كه در باره چنين مردمى بفرمايد : « ما قومى را بر آن مىگماريم كه نسبت به آن كافر نباشند » مگر اينكه بخواهند بگويند كفر در اين آيه به معناى رد دعوت و زيرا بار نرفتن است ، و كفر اهل مدينه قبل از آن بود كه رسول خدا ايشان را دعوت كند ، الا اينكه كفر در اين آيه به اين معنا دليلى ندارد ، بلكه دليل بر خلاف آن هست ، و آن اين است كه سياق آيات مورد بحث ، سياق بيان وصف هدايت الهى است كه مقابل آن شرك است نه رد دعوت چنان كه در آيه * ( « وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما كانُوا يَعْمَلُونَ » ) * نيز در مقابل هدايت شرك قرار داده شده نه رد دعوت . گذشته از اشكال سابق توكيل در آيه به معنى حفظ و نگهدارى است و معنى ندارد گفته شود : « اگر اينان دعوت را رد كردند به تحقيق ما آن را با كسانى حفظ نماييم كه هنوز ايمان نياوردهاند و رد نيز نكردهاند » .
پاره اى گفتهاند : « مراد از قوم در اين آيه عجم مىباشند كه هنوز ايمان نياوردهاند و رد نيز نكردهاند » .
پاره اى گفتهاند : مراد از قوم در اين آيه عجم مىباشند كه هنوز ايمان نياورده بودند ، و گويا اين وجه از آيه شريفه « إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ » « 1 » گرفته شده ، زيرا گفتهاند منظور از كلمه « آخرين » در اين آيه عجم است و بر اين وجه هم همان اشكالات پيشين وارد است .
بعضى ديگر گفتهاند : مراد از قوم مؤمنين از امت اسلام و يا از تمامى امتها هستند ، اشكال اين وجه همان اشكالاتى است كه بر وجوه قبلى وارد بود ، مگر اينكه آن را توجيه كرده بگوييم : مراد از قوم تنها مؤمنينى از اين امت و يا از ساير امماند كه بعد از ايمان تا چندى كه زنده هستند به سوى كفر نگروند ، زيرا در باره چنين اشخاصى مىتوان گفت : « * ( لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ ) * » چون اين جمله تنها بر معصومينى كه كفر از آنان ممتنع است صادق نيست ، بلكه شامل اشخاصى هم كه كفر از آنان ممتنع نيست و ليكن ايمانشان نسبت به دعوت توحيد دوام دارد و تا زندهاند متمايل به كفر و نفاق نمىشوند صادق مىباشد . با اين توجيه معناى آيه تمام و غرض از آن - كه تسلى خاطر رسول خدا است و نيز افاده اين معنا كه خداوند به حفظ هدايت خود و طريقه اى كه انبيا و بندگان صالح خود را به آن طريقه بر سايرين برترى داده اهتمام دارد - حاصل مىگردد .
ليكن يك اشكال بر اين وجه باقى مىماند ، و آن اين است كه ظاهر جمله « وكلنا بها » اين است كه قوم نامبرده در آيه ، مردمى هستند كه ايمانشان مورد ضمانت خدا است ، نه
هامش
( 1 ) سوره نساء آيه 133