ايشان نيز بسيارى هستند كه آيه شريفه بر آنان منطبق است . اين در صورتى است كه ما وجه مزبور را صحيح دانسته و از اشكالى كه بر آن وارد است صرفنظر كنيم . و آن اشكال اين است كه در هيچ جاى قرآن سابقه ندارد در جايى كه اوصاف اجتماعى يك مجتمع را بيان مىكند متخلفين از آن اوصاف را استثنا نكرده باشد ، بلكه همواره در اين گونه موارد اگر تمامى افراد متصف به آن وصف نباشند ، و افرادى فاقد آن وصف باشند آن افراد را استثنا مىكند ، مانند آيه « لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْناه أَسْفَلَ سافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا » « 1 » و نيز مانند آيه « مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّه وَالَّذِينَ مَعَه أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ » - تا آنجا كه مىفرمايد - « وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً » « 2 » و همچنين آيه « إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ » - تا آنجا كه مىفرمايد - « إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّه وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّه » « 3 » و آيه « كَيْفَ يَهْدِي اللَّه قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ » - تا آنجا كه مىفرمايد - « إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا » « 4 » و نظائر اين معنا در قرآن كريم بسيار است ، با اين حال چگونه ممكن است در آيه مورد بحث با اينكه بسيارى از مهاجرين و انصار متصف به وصف آيه نبودند آنان را استثنا نكرده باشد ؟ پس معلوم مىشود وصفى كه در آيه است وصف تمامى مهاجر و انصار نيست .
از اين وجه بعيدتر وجهى است كه بعضى ديگر از مفسرين در تفسير آيه ذكر كرده و گفتهاند : مراد از قوم همان انصارند ، و مقصود از اين كه فرمود « قومى را بر آن مىگماريم كه به آن كافر نباشند » اين است كه گر چه هنوز ايمان نياوردهاند و ليكن مانند مشركين مكه همگى به آن كفر نمىورزند .
علاوه بر اينكه اشكالات وجوه قبلى بر اين قول وارد است اين اشكال را هم دارد كه
هامش
( 1 ) ما حقا انسان را در زيباترين قوام آفريديم ، آن گاه او را به اسفل سافلين برگردانديم ، مگر كسانى را كه ايمان آوردند . سوره تين آيه 6
( 2 ) محمد رسول خدا است ، و كسانى كه با او هستند با كافران سختند و با يكديگر مهربان - تا آنجا كه مىفرمايد - و خدا كسانى از ايشان را كه ايمان آورده و عمل شايسته مىكردند وعده مغفرت و پاداشى بزرگ داده است . سوره فتح آيه 2
( 3 ) براستى منافقان در طبقه زيرين جهنمند - تا آنجا كه مىفرمايد - مگر آنان كه توبه كرده و به اصلاح گراييده و به خدا متوسل شده ، دين خويش خالص براى خدا كردند . سوره نساء آيه 146
( 4 ) چطور ممكن است خداوند هدايت كند مردمى را كه بعد از ايمان آوردنشان كافر شدند - تا آنجا كه مىفرمايد - مگر آن كسانى كه بعد از آن توبه كرده و به اصلاح گراييدند . سوره آل عمران آيه 89