آنان مرتد شده و به كفر سابق خود برگشتند ، اتفاقا در خود اين سوره در آيه « سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّه » متعرض حال يكى از آن مرتدين شده است . مضافا بر اينكه عده اى از گروندگان به آن جناب منافقينى بودند كه ايمانشان عاريتى بود ، و با اين حال چگونه جمله * ( « لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ » ) * بر چنين مردمى منطبق مىشود ؟ . بعضى ديگر گفتهاند : مراد از قوم ، يا انصار است ، يا مهاجرين و انصار هر دو ، و يا مهاجر و انصار از اصحاب رسول خدا ( ص ) كه با نصرت خود در روزهاى سخت دعوت او را پاى بر جا و منتشر ساختند . و خداوند در كتاب مجيدش به بهترين وجهى آنان را مدح فرموده . اين وجه نيز خالى از اشكال نيست ، براى اينكه گر چه عنوان « مهاجر و انصار » عنوان محترمى است ، و ليكن بعضى از مصاديق اين عنوان مردمى بودند كه بعد از ايمان آوردن به آن جناب مجددا به كفر سابق خود برگشتند ، و بعضى ديگر مردمى بودند منافق كه ايمانشان براى ما ثابت نشده و معلوم است كسانى كه حالشان اين است ، جمله * ( « فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ » ) * بر آنان منطبق نمىشود . چون ظاهر اين جمله اين است كه اگر اينها به دين تو ايمان نياورند كسانى را موفق به ايمان به آن مىكنيم كه به هيچ وجه كفر به آن نمىورزند . آرى ، اگر فرموده بود : ما كسانى را موفق مىكنيم كه به آن ايمان بياورند ، و يا مىفرمود : كسانى را موفق كرديم كه به آن ايمان آوردند ، و آن جمله ديگر را نمىفرمود اين وجه صحيح بود ، و ليكن چنين نفرمود .
بعضى ديگر - بطورى كه از كلامشان برمىآيد - خواستهاند بگويند : مقصود از قوم ، روى هم يك جمعيت است ، و منافات ندارد كه رويهم جمعيتى به اسلام كافر نباشند ، ولى بعضى از افراد آن كافر باشند . و به عبارت ساده تر ، جمله * ( « لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ » ) * وصف جامعه است كه منافات ندارد بعضى از افراد آن جامعه داراى آن وصف نباشند ، و رويهم صحابه يعنى مهاجر و انصار مؤمن به اسلام بودند ، گو اينكه بعضى از افراد آنان داراى اين وصف نبودند .
اين وجه به فرضى كه صحيح و تمام باشد بايد مراد از آن جمعيت را امت اسلام گرفت ، و وجهى ندارد كه آن را اختصاص به مهاجرين و انصار دهيم . و اگر بعضى از مهاجرين و انصار داراى مزيتى بودهاند ، مثلا ايمانشان مقدم بر ايمان ساير امت بوده و يا در راه خدا در برابر اذيت كفار صبر كردند و يا مانند انصار ، مهاجرين را در خانه هاى خود پذيرفتند ، و با زحمات خود آواز كلمه توحيد را بلند كردند ، باعث نمىشود كه ما آيه را اختصاص به آنان دهيم ، زيرا اين مزايا باعث نمىشود كه ما ساير مردم با ايمان را از اتصاف به اين وصف محروم كنيم . البته انكار هم نداريم كه اتصاف مهاجرين و انصار به اين وصف بيشتر از سايرين است و ليكن غير
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 357
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٣٥٧