اينكه از بين رفتن ايمانشان ممكن باشد و ليكن بر حسب اتفاق كافر و منافق نمىشوند . و مبناى كلام در اين وجه بر عكس اين معنا است يعنى در وجه مزبور دوام ايمان قوم امرى اتفاقى گرفته شده ، و اين با جمله * ( « وَكَّلْنا بِها » ) * نمىسازد ، زيرا توكيل ، لفظى است كه معناى اعتماد و حفظ را افاده مىكند مخصوصا در اينجا كه مقام اعتزاز و قدرت نمايى است ، و معلوم است كه در چنين مقامى به چيزهاى قدرتنمايى بايد كرد كه ضمانت دوام و بقا داشته باشد ، نه چيزهايى كه ضامنى براى دوام و ثبوتش نباشد . خود قرآن كريم ايمان بدون ثبات و دوام را مذمت كرده و فرموده : « وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّه إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ » « 1 » .
ايمانى كه آيات مورد بحث آن را توصيف مىكند آن ايمان فطرى و هدايت الهى پاك از شوائب شرك و ظلمى است كه خداوند ، خليل خود و همچنين انبياى قبل از خليل و بعد از او را به آن مفتخر ساخته است ، ايمانى كه ابراهيم خليل ( ع ) بنا به حكايت قرآن در باره آن چنين مىگويد : « الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ » « 2 » و معلوم است كه خداوند هدايت و ايمانى را كه اهميت آن به اين پايه است هر كسى را حافظ و موكل بر آن نمىكند ، و شان آن اجل از اين است كه خداوند همه مؤمنين را كه در ميان آنان افرادى طاغى و ستمگر و احيانا فرعونهايى مستكبر و بدعتگذاران و فرو رفتگان در فسق و فجور و انواع فحشا وجود دارند حافظ و موكل بر آن نمايد .
پس هيچ يك از وجوهى كه در تفسير آيه مورد بحث ذكر شد خالى از اشكال نبود ، اينك تفسيرى را كه مختار خود ما است ايراد نموده مىگوييم : آيات مورد بحث در مقام توصيف توحيد فطرى و هدايت پاك از شوائب شرك به خداى سبحان مىباشد ، و خداى سبحان ، سلسله جليل انبيا و اوصياى آنان را به چنين هدايتى اختصاص داده و آن را براى خصوص ايشان قرار داده ، و چون به چنين كرامتى نايل شدند خداوند كتاب و حكم و نبوتشان داد .
بعد از بيان اين معنا در آيه مورد بحث فرمود : * ( « فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ » ) * و سياق اين آيه به طورى كه قبلا هم گفته شد سياق قدرتنمايى خود و تسليت خاطر پيغمبر گراميش مىباشد ، مىخواهد از طرفى بى نيازى خود را از ايمان آنان بيان
هامش
( 1 ) بيشترشان به خدا ايمان نمىآورند مگر اينكه در دل مشركند . سوره يوسف آيه 106
( 2 ) كسانى كه ايمان آوردند و ايمان خود را به ظلم آلوده و آميخته نكردند ايشانراست ايمنى و ايشان هدايت يافتگانند . سوره انعام آيه 82