بنا بر اين روشن شد كه اين اسماء و صفات به نحوى كه از آن بهتر تصور ندارد ، اين معنا را بيان مىكند كه همه مخلوقات به سوى او بازگشت خواهند نمود ، و هدايت ، هدايت او است نه هدايت ديگران و دين فطرى كه مردم را به آن دعوت نموده ، دين حق است نه اديان ديگر ، زيرا كه خداى تعالى اگر عالم را آفريد به خاطر منظورى است كه داشت ، و آن منظور بازگشت مردم است به سوى او ، و به همين منظور روز بازگشت را به وجود خواهد آورد ، و خواهد فرمود : « كن » و چون قول او حق است پس چنين روزى خواهد آمد و در آن روز براى همه معلوم خواهد شد كه ملك و سلطنت براى او است ، و غير او هيچ كسى سلطنت بر چيزى ندارد . وقتى اين معنا براى همه معلوم شد ، آن وقت خداوند با تشخيصى كه دارد فرمانبرداران خود را از گنهكاران ، تميز مىدهد ، چون او از آنجايى كه حكيم و خبير است ، هر غيب و شهادت را مىداند .
از آنچه كه تا كنون گفته شد چند نكته به دست آمد :
اول اينكه : غرض از ذكر كلمه « حق » اين است كه بفهماند خلقت آسمانها و زمين به حق بوده و « حق » وصف آن است . و ما در چند صفحه قبل معناى حق بودن « فعل » و « قول » خدا را بيان كرديم . و اما اينكه بعضى از مفسرين گفتهاند كه معناى اين كلمه اين است كه :
« خداوند آسمانها و زمين را با قول حق آفريده » ، معناى بعيدى است .
دوم اينكه : از ظاهر سياق برمىآيد كه جمله * ( « يَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ » ) * در مقام بيان داستان قيامت است ، و گر نه خلقت هر چيزى به همين نحو است كه به آن گفته شود : « كن » و آن هم موجود گردد .
سوم اينكه : اگر از ميان همه اوصاف و خصوصيات قيامت تنها مساله « نفخ صور » را ذكر كرد براى اشاره كردن به خصوصيتى بود كه مناسب با مقام است ، و آن مساله كيفيت احضار عام است كه جمله * ( « وَهُوَ الَّذِي إِلَيْه تُحْشَرُونَ » ) * آن را بيان مىكند ، زيرا كه « حشر » يعنى با اجبار مردم را اخراج كردن و در جايى جمع نمودن ، كه نفخ در صور هم همين معنا را مىرساند ، زيرا موقعى شيپور مىزنند كه بخواهند افراد لشكر را براى امر مهمى بسيج كنند ، در قيامت نيز در صور دميده مىشود و مردم از قبرها بيرون آمده براى حضور در محكمه الهى به عرصه محشر درمىآيند « وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ - تا آنجا كه مىفرمايد - إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ ، فَالْيَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » « 1 » در آيه مورد بحث كلمه « يوم » در هر دو مورد
هامش
( 1 ) و در صور دميده شد پس ناگهان ايشان از قبرها به سوى پروردگار خود مىشتابند - تا آنجا كه مىفرمايد - جز يك بانگى نبود ، پس ايشان همه ، پيش ما احضار شدگانند . امروز به كسى هيچ گونه ستم نمىشود و به شما جز آنچه عمل مىكرديد پاداش داده نمىشود . سوره يس آيه 54