است ، جا دارد كه تسليمش شده و از غضبش بترسيد .
* ( « وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ . . . » ) *
در اينجا پاره اى از اسماء و صفات خدا ذكر شده ، و غرض از ذكر آن بيان مطالب قبلى و تعليل آن است ، زيرا نخست فرمود : هدايت صحيح آن است كه او هدايت كند ، آن گاه همين هدايت را به طور اجمال تفسير كرد به تسليم شدن در برابر دستورهاى خداوند و نماز و تقوا كه خلاصه و فشرده جميع احكام ديگر دين است . آن گاه جهت و دليل اين معنا را كه چطور هدايت او هدايتى است كه نمىتوان از قبولش شانه خالى كرد ، چنين بيان فرمود كه چون حشر همه به سوى او است . سپس به بيان كاملترى چنين فرمود : « او كسى است كه آسمانها و زمين را به حق آفريده . . . » پس اسماء و صفاتى كه در اين بيان و احتجاج ذكر شده ، اسماء و صفاتى است كه اگر يكى از آنها ذكر نمىشد ، بيان حجت تمام نبود .
مثلا همين جمله مورد بحث ، با اينكه جمله كوتاهى است ، و ليكن خود متضمن حجت و دليل دندانشكنى است . زيرا در اين جمله مىفرمايد خلقت همه عالم فعل حق تعالى است ، و همه آنها را به حق آفريده نه به باطل ، و فعلى كه به حق انجام شده و يك خردل باطل در آن راه ندارد ، ناچار غايت و غرضى در انجامش منظور بوده ، و غرض از خلقت عالم همانا بازگشت به سوى او است و اين حجت يكى از دو حجتى است كه آيه شريفه « وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا . . . » « 1 » متضمن آن است .
* ( « وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ » ) * - سياق آيه دلالت دارد بر اينكه : مقصود از آن چيزى كه خدايش مىگويد : « موجود شو ، پس موجود مىشود » همان روز حشر است ، گر چه خلقت هر موجود ديگرى هم همين طور است ، به شهادت اينكه فرمود : « إِنَّما أَمْرُه إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ » « 2 » كلمه « يوم » ظرفى است متعلق به « يقول » و معنايش اين است : « روزى كه به قيامت مىگويد موجود شو ، موجود مىشود » بعضى از مفسرين گفتهاند : مخاطب در خطاب « كن » « شىء » است ، يعنى روزى كه به چيزى مىگويد به هستى درآى و آن چيز هم به هستى درمىآيد . و ليكن آنچه ما گفتيم با سياق آيه مناسبتر است .
هامش
( 1 ) و ما آسمان و زمين و آنچه را كه در بين آن دو است به باطل نيافريديم ، آن گمان كسانى است كه كفر ورزيدند . . . سوره ص آيه 27
( 2 ) فرمان نافذ خدا ( در عالم ) چون اراده خلقت چيزى را كند به محض اينكه گويد « باش » بلافاصله موجود خواهد شد . سوره يس آيه 82