* ( « قَوْلُه الْحَقُّ » ) * - اين جمله بيان علت جمله قبلى است ، و از اين جهت با « فصل » « 1 » ذكر شده . « حق » به معناى ثابت به تمام معناى ثبوت است ، و ثابت به حقيقت معناى ثبوت همان وجود خارجى است ، پس معناى * ( « قَوْلُه الْحَقُّ » ) * اين است كه قول خداى تعالى فعل او و ايجاد او است ، و وقتى قول او عبارت باشد از ايجاد ، هم چنان كه آيه * ( « وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ » ) * هم دلالت بر آن دارد ، پس قول او نفس حق است ، برگشتى براى آن نبوده و تغيير دهنده اى براى كلماتش وجود ندارد . و اين است معناى اينكه فرمود : « وَالْحَقَّ أَقُولُ - حق را مىگويم » « 2 » .
* ( « وَلَه الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ » ) * مراد از اين روز قيامت است ، و اين همان معنايى است كه آيه « يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ لا يَخْفى عَلَى اللَّه مِنْهُمْ شَيْءٌ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » « 3 » متضمن آن است .
جهت اينكه فرمود : « براى او است سلطنت در روزى كه در صور دميده مىشود » و حال آنكه ملك و سلطنت او منحصر در آن روز نيست ، اجمالا اين است كه آن روز : روز از كار افتادن اسباب و از بين رفتن روابط و انساب است . در مباحث گذشته كم و بيش راجع به اين معنا بحث كردهايم و به زودى نيز در جاى مناسب در باره اين معنا و هم در باره معناى « صور » - ان شاء اللَّه تعالى - بحث خواهيم كرد .
* ( « عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ » ) * در سابق معناى اين جمله گذشت ، و اين اسمى است از اسماى خدا كه قوام مساله حساب و جزا به آن است ، همچنين دو اسم * ( « الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ » ) * . آرى ، خداى تعالى به علمى كه به غيب و شهادت دارد ، ظاهر هر چيز و باطن آن را مىداند ، و هيچ ظاهرى به خاطر ظهورش و هيچ باطنى از جهت اينكه باطن است بر او پوشيده نيست ، و همچنين به حكمتى كه دارد با كمال دقت و محكم كارى به كار و حساب مخلوقاتش رسيدگى مىكند و آن طور كه بايد و شايد موارد كيفر و پاداش را از يكديگر تميز مىدهد ، پس در كار او و حساب او ظلم و گزاف نيست . و نيز با آگاهى و بينشى كه به كنه حقيقت دارد هيچ كوچكى را به خاطر كوچكى و خرديش و هيچ بزرگى را به خاطر بزرگى و عظمتش از قلم نمىاندازد .
هامش
( 1 ) فصل اصطلاحى است در علم معانى كه جمله اى را از جمله قبل جدا كنند و در برابر آن « وصل » است كه جمله را با يكى از حروف عطف به جمله پيش عطف دهند .
( 2 ) سوره ص آيه 84
( 3 ) روزى كه ايشان بيرون آمده ، آشكار مىشوند ، در چنين روزى چيزى از آنان بر خداى تعالى پوشيده نيست . ( در چنين روزى ) گفته مىشود : امروز ملك جهان از كيست ؟ از خداى واحد قهار است .
سوره مؤمن آيه 16