عجب است ، كه از اصول رذايل اخلاقى است ، و چون هيچ انسانى بريده از انسانهاى ديگر نيست ، به تدريج اين رذيله او را وادار مىكند به اين كه در تماسش با انسانهاى ديگر به رذيله ديگرى مبتلا شود ، كه نامش تكبر است ، او به حكم همان خود پسنديش مىخواهد خود را بالاتر از سايرين جلوه دهد ، و بندگان خداى را بنده خود بپندارد ، اينجا است كه به هر ظلم و ستم و حقكشى و هتك هر حرمتى از محارم الهى دست مىزند ، و به خود اجازه مىدهد بر جان و ناموس و اموال مردم دستدرازى كند .
همه اينها در جايى است كه فردى از افراد مبتلا به اين بيمارىهاى روانى يعنى عجب و تكبر شده باشد اما اگر از فرد تجاوز كند و خلقى اجتماعى و سيره اى قومى شود ، آن وقت است كه هلاك نوع بشر و فساد زمين حتمى است ، و همان است كه خداى تعالى از مجتمع يهود حكايت مىكند ، كه گفتند . « لَيْسَ عَلَيْنا فِي الأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ » « 1 » .
پس هيچ انسانى جا ندارد به منظور ستايش خود فضيلتى را براى خود ذكر كند ، حال چه اين كه در اين خودستايى راستگو باشد ، و چه دروغ بگويد ، براى اينكه او مالك آن فضيلت براى خود نيست ، اين خداى سبحان است كه آن فضيلت ، را به وى داده و او است كه فضل خود را به هر كس بخواهد و به هر نحو كه بخواهد عطا مىكند ، و او است كه با دادن فضل و افاضه نعمتش هر كه را بخواهد عملا تزكيه مىكند و يا با ستايش قولى هر كه را بخواهد مىستايد ، و تزكيه مىكند ، و به صفات كمال ، شرافتش مىدهد ، مثلا در باره برگزيدگى آدم و نوح ( عليهما السلام ) مىفرمايد : « إِنَّ اللَّه اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً » « 2 » و در باره صداقت و نبوت ابراهيم و ادريس ( عليهما السلام ) مىفرمايد : « إِنَّه كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا » « 3 » ( او مردى بود صديق و پيامبر ) ، و در باره علم يعقوب ( ع ) مىفرمايد : « وَإِنَّه لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناه » « 4 » .
و در باره عبوديت و خلوص يوسف ( ع ) مىفرمايد : « إِنَّه مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ » « 5 » و در حق موسى و اين كه بنده اى مخلص و فرستاده اى نبى بود مىفرمايد : « إِنَّه كانَ مُخْلَصاً وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا » « 6 » ، و در حق عيسى و آبرومنديش در دنيا و آخرت و اينكه از
هامش
( 1 ) هيچ قوم و ملتى كه بر كيش يهوديت نيستند بر ما يهوديان مسلط نمىشوند . سوره آل عمران آيه 75
( 2 ) سوره آل عمران آيه 33 .
( 3 ) سوره مريم آيه 41 .
( 4 ) و او به خاطر اين كه ما تعليمش داديم صاحب علمى بود . سوره يوسف آيه 68 .
( 5 ) سوره يوسف آيه 24 .
( 6 ) سوره مريم آيه 51 .