بنا بر اين معناى آيه چنين مىشود كه خداى تعالى شرك را از هيچ كافر و مشركى نمىآمرزد ، و ساير گناهانى كه پايينتر از شرك است ، به وسيله شفاعت شفيعان از بندگانش و يا به وسيله عمل صالح مىآمرزد ، و خود او در اين آمرزش مقهور و محكوم به اين نيست كه هر گناهى از انواع گناهان معمول را از هر گناه كارى بيامرزد ، بلكه هر جا حكمتش اقتضا كرد مىآمرزد ، و هر جا نكرد نمىآمرزد .
* ( « ألَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ » ) * .
راغب مىگويد كلمه ( زكات و يا بگو ماده - ز - ك - ت ) در اصل به معناى نموى است كه از ناحيه بركت خداى تعالى حاصل مىشود ، - تا آنجا كه مىگويد - و تزكيه انسان ، نفس خود را دو قسم است ، يكى به عمل است ، كه بسيار پسنديده و مورد تاكيد است ، و در آيه شريفه : « قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى » « 1 » همين قسم منظور است ، و يكى ديگر تزكيه زبان است ، نظير اين كه دو شاهد عادل ، شخصى را كه عدالتش براى حاكم شرع ثابت نشده تعديل كنند ، و او را به عدالت بستايند ، و اين قسم از تزكيه در باره خويشتن و اين كه كسى خود را بستايد مذموم است ، و خداى تعالى از آن نهى كرده مىفرمايد : « فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ » ، و نهى خداى تعالى از اين قسم تزكيه ، خود نوعى تاديب بندگان است ، چون مدح كردن انسان از خود ، هم از نظر عقل و هم از نظر شرع قبيح است ، و به همين جهت وقتى از حكيمى پرسيدند آن چه عملى است كه با اين كه حق است زشت است ؟ گفت : اين كه كسى خود را به كمالى كه دارد ستايش كند ، اين گفتار راغب « 2 » بود .
( ليكن همين عمل در بعضى از موارد نظير مورد دفاع و موردى كه لازم است نعمت الهى اظهار شود زشت نيست ) « مترجم » .
و چون آيه شريفه در ضمن آيات مربوط به كفار واقع شده ، كه متعرض حال اهل كتاب است ، اين ظهور را دارد كه گويا اين خودستايان همان اهل كتاب و يا بعضى از آنان بودهاند ، و اگر آنان را به صفت ( اهل كتاب ) توصيف نكرد ، و نفرمود : ( اهل كتاب خودستا هستند ) ، براى اين بود كه معناى كلمه اهل كتاب دانايان به خدا و آيات خدا است ، و معلوم است كسى كه به چنين مقامى رسيده باشد آلوده به امثال اين رذايل نمىشود ، اگر ديديم كه علماى يهود و نصارا چنين شدند در حقيقت به خدا و به كتاب خدا و به علم خود ، پشت كردند .
هامش
( 1 ) به يقين رستگار شد آن كس كه خود را تزكيه كرد .
( 2 ) مفردات راغب ص 214 .