منحصر در مساله علم نيست ، بلكه در همه فضايل حقيقى و انسانى وظيفه صاحب فضيلت و وظيفه مردم نسبت به او تفاوت مىكند .
مطلب دومى كه از آن چه گذشت به دست آمد اين است كه همانطور كه دو سه سطر قبل اشاره كرديم ، فضيلت آن چيزى است كه خداى تعالى آن را فضيلت بداند ، پس اين كه غربيها مىگويند آدمى بايد اعتماد به نفس داشته باشد ، و بعضى از نويسندگان ما نيز دنبال آنان را گرفتهاند حرف درستى نيست ، چون دين خدا چنين چيزى را به عنوان فضيلت نمىشناسد ، و مذاق قرآن كريم نيز آنچه خداى تعالى در قرآن كريمش فضيلت دانسته اعتماد به خدا و افتخار به بندگى او است ، قرآن مىفرمايد : « الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِيماناً ، وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّه وَنِعْمَ الْوَكِيلُ » « 1 » و نيز فرموده : « أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّه جَمِيعاً » « 2 » ، و باز فرموده : « إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّه جَمِيعاً » « 3 » ، و آياتى ديگر ( و من گمان مىكنم غناى طبع و استغناى از خلق ، و اباى نفس را با اعتماد نفس اشتباه گرفتهاند ، بله اين كه من خود را فقط محتاج خدا و فقير نعمتهاى او بدانم ، و در برابر خلق سر فرود نياورم ، و با سيلى صورت خود را سرخ نموده خود را بىنياز نشان دهم ، استغناى طبع است ، و اسلام به آن سفارش كرده ، و نيز اين كه ايمانم ، به خداى تعالى آن قدر زياد باشد كه در سويداى دلم ذرهاى نسبت به آيندهام نگرانى نداشته باشم ، اين توكل به خدا ، و يا بگو غناى طبع است ، و فضيلت است ، و همچنين اين كه تنها در برابر خداى تعالى اظهار ذلت و حقارت كنم و بس ، و ديگر تن به هيچ ذلتى ندهم اباى نفس است ، و فضيلت محسوب مىشود ، و اما اين كه من در تعيين سرنوشت خود تكيهام به خودم باشد و به قول همين غربزدگان اعتماد به خودم بكنم ، اين شرك به خدا است و اسلام فضيلتش نمىداند ) « مترجم » .
* ( « انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّه الْكَذِبَ . . . » ) *
اين جمله صريحا مىفهماند خودستايى يهود و اين كه خود را پسر خدا و دوست او و ولى او مىخوانند و از اين قبيل ترهات كه مىبافند ، افترايى است كه به خداى تعالى مىبندند ، چون خداى تعالى چنين چيزى براى آنها قرار نداده ، علاوه بر اين كه اگر فضيلتى
هامش
( 1 ) مؤمنين همانهايند كه عده اى به ايشان خبر دادند كه كفار عليه شما جمعيت جمع كردهاند ، زنهار ، از آنها بترسيد ، همين خبر ايمانشان را زيادتر مىكند ، و مىگويند خدا ما را كافى است ، و او بهترين وكيل است . سوره آل عمران آيه 173 .
( 2 ) نيرو هر چه هست از آن خدا است . سوره بقره آيه 165 .
( 3 ) عزت همه اش از آن خداى تعالى است . سوره يونس آيه 65 .