نظر بگيريم ، كه اهل كتاب را مشرك نمىنامد ، هر چند كه كفرشان به قرآن و به دينى كه رسول خدا ( ص ) آورده در واقع شركى است كه به خدا ورزيدهاند ، ( به تفسير آيه 221 سوره بقره مراجعه بفرماييد ) و گرنه خود كلمه شرك شامل آنان نيز مىشود ، زيرا وقتى اهل كتاب به قرآن كه مصدق تورات و انجيل آنان است ، ايمان نياورند به خدا كفر ورزيدهاند و آن چه در دست دارند را ( مثلا موسى ع را ) شريك خداى تعالى گرفتهاند ، چون كسى كه به موسى ( ع ) ايمان آورده اگر به عيسى ( ع ) كفر بورزد موسى را شريك خدا گرفته است ، و شايد در اين كه فرمود : ( * ( أَنْ يُشْرَكَ بِه ) * اينكه به او شرك بورزند ) ، و نفرمود : « ان اللَّه لا يغفر المشرك - و يا - المشركين » همين نكته منظور بوده است .
و جمله : * ( « لِمَنْ يَشاءُ » ) * را آورد تا توهمى كه ممكن بود بشود دفع نمايد ، و آن توهم اين است كه كسى خيال كند وقتى شرك نورزد و ايمان به خدا داشته باشد آمرزش ساير گناهان را از خداى تعالى طلب كار مىشود ، و بر خدا واجب مىشود او را بيامرزد ، و معناى اين توهم اين است كه در اين صورت حاكمى ما فوق خدا هست كه او را محكوم كند ، و قاهرى هست كه او را مقهور سازد ، در حالى كه چنين نيست ، و خداى تعالى محكوم كسى واقع نمىشود ، و به همين جهت است كه مىبينيم در قرآن كريم بسيارى از امور مشروط به مشيت خداى تعالى شده ، كه در همه آن موارد و يا در بيشترش ، وجه همين دفع توهمى است كه تذكر داديم ، نظير آيه شريفه :
« خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالأَرْضُ ، إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ » « 1 » .
علاوه بر اين كه حكمت هم اقتضا مىكند كه تمامى گنهكاران گناهشان آمرزيده نشود ، چون اگر خداى تعالى جمله ( از هر كس كه بخواهد ) را نياورد ، و قرار باشد كه همه گناهان و همه گنه كاران آمرزيده شود ، امر و نهىهاى الهى و تشريع دين و تربيت الهيه به كلى لغو و باطل مىشود ، و از اينجا مىفهميم كه بايد از هر چند بار گناه كردن بعضى از افرادش آمرزيده نشود ، تا نهى از آن ، لغو نشود ، و اين مطلب با عموميتى كه در آيات راجع به اسباب مغفرت است منافات ندارد ، براى اين كه در آيه مورد بحث سخن از وقوع آمرزش است ، و در آن آيات ، سخن از وعده است ، كه صحيح است بطور مطلق بيان شود ، و اما در جايى كه سخن از وقوع آمرزش است ، با اينكه بعضى از گناهان از كسانى سر مىزند كه به هيچ وجه آمرزيده نمىشود ، يا براى اين كه مرتكب مشرك است ، و يا به علت ديگر نمىشود بيان را مطلق آورد .
هامش
( 1 ) و اما كسانى كه سعادتمند شدند در بهشت جاودانه خواهند بود ، ما دام كه آسمانها و زمين برقرارند مگر زمانى كه پروردگارت نخواهد ، و اين عطايى است قطع ناشدنى . سوره هود آيه 108 .