است ، چون هدايت به اين معنا نيز خصوصى نيست ، بلكه شامل مؤمن و كافر مىشود ، و خداى سبحان راه را ، هم به مؤمن نشان مىدهد و هم به كافر ، هم چنان كه خودش فرمود : « إِنَّا هَدَيْناه السَّبِيلَ ، إِمَّا شاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً » « 1 » و نيز فرموده : « وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى » « 2 » و اين مسلم است كه هدايت در اين دو آيه و در آيات نظاير آن شامل غير صاحبان شعور و عقل نمىشود ، قبلا هم توجه فرموديد كه هدايت در جمله : « ثُمَّ هَدى » در سوره طه و جمله :
« وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى » در سوره اعلى ، هدايت عام بود ، عام از نظر مورد ، و عام از نظر نتيجه ، علاوه بر اينكه در سوره اعلى هدايت را نتيجه تقدير گرفته ، و اين خود شاهد بر آن است كه منظور از آن هدايت عمومى و تكوينى است ، چون هدايت تشريعى و خصوصى بشر با تقدير نمىسازد ، زيرا تقدير عبارت است از تهيه اسباب و علل ، تا آن اسباب و علل ، موجود را به سوى غايت هدف و خلقتش سوق دهد ، هر چند كه اين هدايت ( هدايت خاص بشرى ) هم از جهت نظام كلى عالم داخل در حيطه تقدير است ، و ليكن اين نظر غير آن نظر است ( دقت بفرمائيد ) .
و به هر حال هدايت عمومى عبارت است از اينكه خداى تعالى هر چيزى را به سوى كمال وجودش راهنمايى كرده و آن را به هدف از خلقتش رسانده ، و اين هدايت همان است كه به وسيله آن هر چيزى به وسيله آن چه قوام ذاتش اقتضاى آن را دارد ( از قبيل نشو و نما و استكمال و افعال و حركات و غير ذلك ) كنده مىشود ، و چون اين رشته سر دراز دارد ، بحث و شرح بيشترش را اگر خداى تعالى يارى كند و توفيق دهد ، ان شاء اللَّه العزيز بعدا ايراد خواهيم كرد .
غرض ما فعلا اين است كه بگوئيم از كلام خداى تعالى استفاده مىشود كه اشيا به وسيله هدايت عمومى الهى به سوى هدف و اجلهاى خود سوق داده مىشوند و هيچ موجودى از تحت اين قانون كلى خارج نيست ، و خداى تعالى اين هدايت را براى هر موجودى حقى بر عهده خود دانسته و او خلف وعده نمىكند ، هم چنان كه خودش فرمود : « إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى وَإِنَّ لَنا لَلآخِرَةَ وَالأُولى » « 3 » ، و اين آيه به طورى كه ملاحظه مىكنيد با اطلاقش ، هم شامل هدايت اجتماعى جماعتها مىشود و هم هدايت فردى افراد ، و با ضميمه شدنش با دو آيه قبلى ، هم شامل هدايت عمومى و تكوينى مىشود ، و هم هدايت خصوصى و تشريعى انسان و روشن
هامش
( 1 ) ما راه را به همه انسانها نشان داديم ، چه شكرش را بجاى آرد و چه كفران كند . « دهر : 3 » .
( 2 ) ما ثمود را هدايت كرديم ، ليكن خودشان كورى را بر هدايت ترجيح دادند . « فصلت : 17 » .
( 3 ) محققا هدايت به عهده ما است و آخرت و اولى از آن ما است . « سوره ليل ، آيه 13 » .