مىسازد كه حق اشيا بر خداى تعالى يكى اين است كه آنها را تكوينا به سوى كمالى كه بر ايشان مقدر كرده هدايت فرمايد ، و خصوص انسان را به سوى كمالش هدايتى تشريعى فرمايد ، و شما خوانندگان عزيز در سابق در مباحث نبوت توجه كرديد كه چگونه تشريع داخل در تكوين مىشود و چگونه قضا و قدر بدان احاطه مىيابد .
آرى از ميان همه انواع موجودات نوع بشر نوعى از وجود است كه امرش تمام نمىشود و به كمال نمىرسد مگر با يك سلسله افعال اختيارى و ارادى كه آن نيز سر نمىزند مگر از اعتقاداتى نظرى و عملى ، در نتيجه خصوص اين نوع بايد در تحت قوانين زندگى كند ، حال چه قوانين حق و چه باطل ، چه خوب و چه بد ، پس خدايى هم كه عالم تكوين را راه انداخته بايد براى او از طرفى يك سلسله اوامر و نواهى كه جامع آن را شريعت مىناميم تشريع كند ، و از سوى ديگر حوادث اجتماعى و فردى پديد بياورد ، تا انسان در برخورد با اين دو آنچه در قوه و استعداد دارد را فعليت دهد ، و در آخر يا سعادتمند شود ، و يا شقى و بدبخت گردد ، و آنچه در باطن و كمون وجودش هست به ظهور برسد ، اينجا است كه نام محنت و بلا و امتحان و امثال آن هم بر اين حوادث منطبق مىشود ، و هم بر اين تشريع .
توضيح اين معنا اينكه هر كس دعوت خدا را پيروى نكند ، و در نتيجه خود را مستوجب شقاوت و بدبختى سازد ، كلمه عذاب بر او حتمى مىشود ( البته در صورتى كه به همان حال باقى بماند ) و از آن به بعد هر حادثه اى كه مورد امر و يا نهى الهى باشد پيش بيايد .
و او با ترك دستور خدا و مخالفت با آن فعليت جديدى از شقاوت پيدا مىكند ، هر چند كه به وضع موجودش راضى و بلكه مغرور هم باشد ، پس اين جز مكر خداوند چيز ديگرى نيست و همان مكر الهى است ( چون فرق بين مكر خلق و مكر خالق همين است كه خلق وقتى با كسى دشمنى مىكند ، دشمنيش را با عملى انجام مىدهد كه طرف مقابل ناراحت شود ، و به همين جهت هر انسانى از مكر دشمن خود حذر مىكند « مترجم » ) ، ولى خداى تعالى وقتى مكر مىكند به همان چيزهايى مىكند كه دشمن خدا آن را سعادت خود مىداند ، و در نتيجه آنچه تلاش مىكند براى رسيدن به هدفى است كه آن را رستگارى خود مىداند ، ولى عين بدبختى او است و خودش نمىفهمد ، در اين بابت آيات زير را مورد دقت قرار دهيد .
« وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّه وَاللَّه خَيْرُ الْماكِرِينَ » « 1 » .
هامش
( 1 ) با خدا دشمنى كردند خدا هم با ايشان دشمنى كرد ، و خدا ماهرترين مكر كنندگان است .
« سوره آل عمران آيه : 54 » .