ثواب و عقاب مىشد ، كه معلوم است انهدام اساس دين را به دنبال دارد ، چون دينى كه اساس آن بر پايه فطرت است ، نمىتواند خرق عادت و خروج از سنت الهى جارى در وجود باشد ، و سنت جاريه در عالم هستى غلبه و شكست را معلول اسباب عادى آن مىداند .
لذا خداى تعالى براى ابطال اين خيال بعد از تذكر اين معنا كه مداوله ايام به منظور امتحان و خالص ساختن است ، شروع به ملامت كردن آنان در اين پندار باطل نمود ، و حقيقت حال را روشن ساخت و فرمود :
* ( « أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّه . . . » ) *
اين پندار كه بدون امتحان داخل بهشت شوند ، لازمه پندار قبلى است ، كه چون بر حقند هرگز شكست نمىخورند ، پيروزى و غلبه حق ايشان است ، و تا ابد زير دست قرار نمىگيرند ، و آن هم معلوم است كه لازمه چنين پندارى اين است كه تمامى كسانى كه به رسول اللَّه ( ص ) ايمان آوردهاند ، و به جماعت مؤمنين ملحق شدهاند ، در دنيا با غلبه و غنيمت سعادتمند شوند ، و در آخرت با مغفرت و جنت ، و ديگر هيچ فرقى بين ايمان ظاهرى و حقيقت ايمان و هيچ امتيازى بين درجات ايمان نباشد ، و ايمان مجاهد ( هر چند صابر نباشد ) ، با ايمان مجاهد صابر يكى باشد ، و كسى كه آرزومند عمل خيرى باشد ، و وقتى زمان معينش رسيد انجامش دهد ، با كسى كه آرزومند خيرى باشد ولى در هنگام انجامش سرد شود ، و اعراض كند يكسان به حساب آيد .
و بنا بر اين ، اينكه فرمود : * ( « أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا » ) * از قبيل به كار بردن مسبب در جاى سبب است ، و معنايش اين است كه شما گمان كردهايد كه دولت براى شما نوشته شده است ؟
و هرگز مبتلا و آزمايش نمىشويد ؟ و بلكه يكسره داخل بهشت مىگرديد ، بدون اينكه مستحق بهشتتان از غير مستحق مشخص گردد ؟ و بى آنكه كسى كه داراى درجه رفيع است از آنكه در درجه پائينتر است شناخته شود ؟ .
و در جمله : * ( « وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ . . . » ) * تثبيت مىكند كه اين ظنشان فاسد است ، براى اينكه ما دام كه جنگى پيش نيامده بود ، پيوسته آرزوى كشته شدن مىكردند ، اما آن گاه كه جنگ پيش آمد ، و آن را با چشم خود ديدند ، قدمى پيش ننهادند ، و در صدد تحصيل آرزوى قبلى خود بر نيامدند ، بلكه سست شدند و از جنگ و قتال اعراض كردند ، آيا اين سخن معقول و قابل قبول است كه به صرف آرزو و بدون اينكه امتحان شوند و خالص و ناخالصشان جدا گردد ، داخل بهشت شوند ؟ و آيا واجب نيست كه از ناحيه خداى تعالى ( كه صاحب جزا است ) مورد آزمايش قرار گيرند .