به برخى از آن مصالح احاطه نمىيابد ، و نمىتواند همه آن مصالح را درك كند ) . * ( « وَلِيَعْلَمَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ . . . » ) *
« واو » عاطفه ، جمله مورد بحث را به جمله اى عطف مىكند كه آن جمله حذف شده است ، و حذف شدنش براى اين بوده است كه اشاره كند به اينكه فهم شما قادر به درك آن نيست ، و عقل شما از احاطه به آن قاصر است ، و شما جز به برخى از جهات آن نمىتوانيد احاطه داشته باشيد ، و آنچه مؤمنين را سود مىدهد همين جهات است ، كه خداى تعالى در جمله هاى مورد بحث ذكر كرده ، يعنى جمله : « و ليعلم » و جمله « و يتخذ » و جمله « ليمحص » و جمله « يمحق » .
اما جمله * ( « وَلِيَعْلَمَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا » ) * ، مراد از آن ظهور ايمان مؤمنين بعد از بطون و خفاى آن است ، و گرنه خداى تعالى « جاهل به حال مؤمنين نيست » چون علم او به حوادث و اشيا ، و از آن جمله ايمان مؤمنين ، همان وجود آنها در عالم است ، آرى موجودات به عين وجودشان معلوم خدايند ، نه با صورتهايى كه از آنها در ذهن ترسيم كند ، همانند ما مخلوقات صاحبان ذهن ، كه علممان به اشيا عبارت است از : « گرفتن صورتى از آنها در ذهن خود » .
و لازمه اين حرف اين است كه وقتى خداى تعالى بخواهد به چيزى عالم شود او را خلق مىكند ، پس اراده دانستن در خدا عبارت است از اراده ايجاد كردن ، و چون در جمله مورد بحث مؤمنين را موجود و محقق گرفته قهرا معناى « ليعلم . . . » اين است كه خدا خواسته ايمان مؤمنين ظاهر شود ، و چون ظاهر شدن ايمان مانند هر چيز ديگر بايد بر طبق سنت جاريه در اسباب و مسببات صورت بگيرد ، لذا چاره اى نيست جز اينكه امور و صحنه هايى را به وجود بياورد ، تا ايمان مؤمنين كه قبل از وقوع آن صحنه ها مخفى و در باطنشان پنهان بود ظاهر شود ، ( دقت بفرمائيد ) و اما جمله : * ( « وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ » ) * ( كه مىفرمايد : خداى تعالى از شما گواهانى مىگيرد ) ، منظور از گواهان ، گواهان اعمال است ، نه شهيدان به معناى كشتگان در معركه جنگ ، چون شهيد به اين معنا در هيچ جاى قرآن نيامده ، و به اين معنا از الفاظى است مستحدث ، كه اخيرا در جامعه اسلامى اصطلاح شده ، هم چنان كه توضيح بيشتر در تفسير آيه : « وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ » « 1 » گذشت .
( ليكن مؤلف قدس سره در سوره حديد جزء نوزدهم آنجا كه در ذيل آيه : « وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ » « 2 » روايات را نقل مىكند در ذيل يك روايتى عبارتى دارد كه گويى پذيرفته است كه
هامش
( 1 ) « سوره بقره آيه : 143 » .
( 2 ) « سوره حديد آيه : 19 » .