در اين جا ممكن است سؤالى به ذهن خواننده برسد ، و آن اين است : حال كه آيه شريفه در مقام تنزل دادن تكليف است ، چرا با اينكه مىتواند دو راه فرار از فحشا ( ازدواج با كنيزان ، و ازدواج موقت با آزادگان ) را پيشنهاد كند ، به يكى از اين دو اكتفاء نمود ؟ .
جوابش اين است كه بلى نكاح متعه هم علاج تجرد را مىكند ليكن از آنجايى كه ازدواج متعارف در نظر كسانى كه مىخواهند تشكيل خانواده داده ، نسل نوى پديد آورند ، و از خود جانشين به جاى بگذارند طبعا همان ازدواج دائمى است ، لذا سخنى از متعه به ميان نياورد ، و آن را به عنوان راه چاره پيشنهاد نكرد ، زيرا تشريع متعه در حقيقت تسهيلى است براى مسلمانان كه اگر در سفرى يا در خانه اى ، يا در روزگارى ناگزير شدند با زنى تماس داشته باشند ، و در عين حال مسئول نفقه و مهريه او هم نشوند ، و اين تماس احيانا به صورت زنا واقع نشود ، بلكه همين عمل را به صورت ازدواج موقت انجام دهند ، آرى تشريع متعه براى اين بود كه در هيچ شرايطى بهانه اى براى فحشا به دست بندگان خدا نباشد و ريشه فساد از بيخ قطع گردد .
در حقيقت ، كلام در اين آيه طبق زمينه غالب و معروف و آشناى به ذهن شنونده جريان يافته ، نه اينكه متعه راه چاره نباشد ، بلكه اصولا در قرآن كريم عادت بر اين است كه در مقام تشريع احكام و قوانين جهت غالب و معروف را در نظر بگيرد ، مثلا در آيه شريفه : « فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْه وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ » « 1 » با اين كه عذر براى خوردن روزه منحصر در سفر و بيمارى نيست ، اين دو را نام برد ، پس نام بردن خصوص اين دو به معناى آن نيست كه غير از اين دو هيچ بهانه و عذرى ، عذر نيست ، و نيز در آيه شريفه : « وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً » « 2 » .
عذر مجوز تيمم را منحصر در نيافتن آب كرده ، با اينكه منحصر به آن نيست ، زيرا ممكن است آب باشد ، ولى غصبى باشد ، و يا وقت براى غسل و وضو تنگ باشد ، پس عذرها و ساير قيودى كه براى كلام ذكر مىشود همانطور كه ملاحظه مىفرمائيد مبنى بر غالب و معروف است ، و از اين قبيل آيات باز هم هست .
همه اين حرفها بنا بر نظريه مفسرين است كه آيه را حمل بر نكاح دائم كردهاند ،
هامش
( 1 ) پس هر كس از شما رمضان را درك كرد ، روزهاش را بگيرد ، و هر كس مريض يا مسافر بود به همان عده از روزهاى ديگر بگيرد ( سوره بقره آيه 185 ) .
( 2 ) و اگر مريض يا در راه سفر بوديد يا از مستراح آمديد ، يا با زنان تماس گرفته جنب شديد ، و آبى نيافتيد پس با خاكى پاك تيمم كنيد ( سوره نساء آيه 43 ) .