و چون اين جهت كه تنها فقرا از مكلفين را هدايت كرد به اينكه با كنيزان ازدواج كنند باعث مىشد كه تاثير گفتار در دلهاى ناقص و كوتاه شود و عموم مردم از اين بيان نسبت به طبقه كنيزان احساس خوارى و پستى و ذلت كنند ، و خيال كنند خداى تعالى نيز اين طبقه را خوار و بىمقدار مىداند ، و از سوى ديگر خود اين طبقه هم از اين خطاب دلگير شوند ، و عموم مردم نيز خود را بافته اى جدا تافته پنداشته ، با طبقه بردگان معاشرت ننموده ، و مخصوصا مردان از ازدواج با كنيزان ، و زنان از ازدواج با غلامان خوددارى ورزند ، و از اين كه آنان را شريك زندگى نموده گوشت و خون خود را با آنها مخلوط سازند احساس ننگ كنند لذا با جمله * ( ( بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ ) ) * از اين سوء تفاهم جلوگيرى نموده و به حقيقتى صريح اشاره كرد ، كه با دقت در آن ، توهم فاسد نامبرده از بين مىرود ، زيرا مىفرمايد : برده نيز مانند آزاد ، انسان است ، و از نظر انسانيت و معيارى كه با آن يك موجود ، انسان مىشود هيچ تفاوتى با هم ندارند ، برده نيز مانند آزاد واجد همه شؤون انسانيت است ، تنها تفاوتى كه بين اين دو هست ، در سلسله احكامى است كه به منظور استقامت امر مجتمع انسانى در رساندن او به سعادتش تشريع شده ، و اين تفاوتها به هيچ وجه نزد خداى تعالى معيار نيست ، تنها چيزى كه نزد خداى عز و جل معيار است ، تقوا است ، كه باعث كرامت و حرمت نزد او مىشود .
پس مردمى كه به خداى عزيز ايمان دارند نبايد تحت تاثير اين خلجانات ذهنى موهوم و افكار خرافى قرار گيرند ، كه اين افكار آنان را از حقائق معارف كه متضمن سعادت و رستگارى آنان است دور سازد ، آرى بيرون شدن از وسط طريق مستقيم هر چند كه در به دو نظر و ابتداى امر حقير و بى اهميت است ، ليكن همواره و به تدريج آدمى را از راه هدايت دور مىسازد ، تا سر انجام به وادىهاى هلاكتش بكشاند .
از اينجا روشن مىشود كه ترتيبى كه در ابتداى آيه مورد بحث به صورت مشروط و تنزل قرار گرفته ، و فرموده : * ( « وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ . . . » ) * در حقيقت سخن را به ترتيبى كه در مجراى طبع و عادت هست آورده است ، نه اينكه خواسته مردم را به امرى غير طبيعى و غير عادى ملزم سازد ، به اين معنا كه فرموده باشد جواز ازدواج با كنيزان مشروط بر اين است كه مسلمان توانايى ازدواج با زنان آزاد را نداشته باشد ، نه ، نمىخواهد اين را بفرمايد ، بلكه مردم به حسب طبع خودشان اين طور عمل مىكنند ، و به همين جهت خداى تعالى خطابشان كرده كه اگر توانايى آن را نداريد كه با زنان آزاد ازدواج كنيد ، مىتوانيد - براى رهايى از فشار تجرد - با كنيزان ازدواج كنيد ، و از اين كار دل چركين نباشيد ، و در عين حال تذكر داد كه آزاد و برده هر دو انسان و از جنس هم هستند .
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 442
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤٤٢