نبايد مىفرمود ( ذلكم ) چون اين اسم اشاره مخصوص مذكر است ، و سخن در آيه حلال بودن زنان است ، نه مردان از اينجا مىفهميم كه منظور از كلمه ( ما ) زنان نيستند ، بلكه عمل شهوترانى و همخوابگى و امثال اينها است همان عملى كه در آيه : * ( « حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ » ) * مقدر است ، و معناى جمله مورد بحث اين است كه همخوابگى و شهوت رانى با آن شانزده طايفه بر شما حرام شده ، و غير آن مثلا نكاح كردن با غير اين چند طايفه حلال است ، با اين معنا مساله بدل قرار گرفتن جمله : * ( « أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ » ) * از جمله * ( « وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ » ) * نيز كاملا درست مىشود ، ليكن مفسرين در باره جمله مورد بحث تفسيرهاى عجيب و غريبى كردهاند ، مثلا بعضى از آنان گفتهاند معناى * ( « وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ » ) * اين است كه غير خويشاوندان محرمتان هر زنى ديگر برايتان حلال است .
بعضى ديگر گفتهاند معنايش اين است كه كمتر از پنج زن يعنى چهار يا سه يا دو نفر برايتان حلال است ، كه با اموال خود و به وجه نكاح زن بگيريد .
بعضى ديگر گفتهاند ( يعنى غير نامبردگان هر چه مىخواهيد از كنيزان بگيريد ) .
بعضى ديگر گفتهاند : يعنى غير محرمها و غير از زائد بر چهار نفر بر شما حلال است ، كه با اموالتان زن بگيريد ، حال چه بر وجه نكاح ، و چه خريدن كنيز .
و همه اين تفسيرها بىارزش است ، چون از الفاظ آيه هيچ دليلى بر هيچيك از آنها دلالت ندارد ، علاوه بر اينكه اشكال استعمال كلمه ( ما ) در معناى ذوى العقول - كسى كه - به همه آنها وارد است ، با اينكه هيچ ضرورتى در كار نيست كه ما را وادار كند كلمه - چيزى كه - را به معناى كسى كه - كه بيانش در همين نزديكى گذشت ، از اين هم كه بگذريم آيه شريفه در مقام اينست كه چه اصنافى از زنان حرام ، و چه اصنافى حلالند ، نه در اين مقام كه چند زن حلال است و بيش از آن حرام ، پس اين درست نيست كه ما تحميل كنيم بر آيه شريفه كه مىخواهد عدد را بيان كند ، پس حق مطلب همان است كه گفتيم جمله مورد بحث در مقام بيان بهره ورى از زنان در ما سواى آن شانزده صنف نامبرده در دو آيه قبل است ، حال چه اينكه بهره ورى نكاح باشد ، و چه از راه خريدن .
* ( « أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ » ) * اين جمله بدل يا عطف بيان از جمله ( ما وراء ذلكم ) است ، مىخواهد راه شروع در استفاده و بهره گيرى از زنان و همخوابگى با آنان را روشن كند ، چون آنچه جمله : « و احل لكم ما وراء ذلكم » مىفهماند و مصاديقى را كه شامل مىشد سه مصداق بود : 1 - نكاح 2 - خريدن كنيز 3 - زنا - سفاح - در جمله مورد بحث منع از سفاح - زنا - را بيان نموده ، راه حلال را منحصر به
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 427
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤٢٧