شنونده تحريك نكند ، نظير آيه زير كه مىفرمايد : « قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالأَرْضِ قُلِ اللَّه وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ ، قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا وَلا نُسْئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ » « 1 » .
خواهى پرسيد چرا قرآن با تعبير ملايم خواست رسوم و تعصبات مخاطب را تحريك نكند ؟ جوابش اين است كه مجتمع بشرى در آن روز يعنى در عصر نزول قرآن زن را در جايگاه و موقعيتى كه در متن واقع دارد ، جاى نمىداد ، و از اينكه زن را جزء اجتماع بشرى بداند كراهت داشت ، و حاضر نبود او را مانند طبقه مردان جزء مقوم بشمارد ، بلكه مجتمعاتى كه در آن عصر روى پاى خود ايستاده بودند ، يا مجتمعى بود كه زن را موجودى طفيلى و خارج از جامعه انسانى و ملحق بدان مىدانست ، ملحق دانستنش از باب ناچارى بود ، چون مىخواست از وجودش استفاده كند ، و يا مجتمعى بود كه او را انسان مىدانست ، ولى انسانى ناقص در انسانيت ، نظير كودكان و ديوانگان ، با اين تفاوت كه كودكان بالآخره روزى بالغ مىشوند ، و داخل انسانهاى تمام عيار مىشوند ، و ديوانگان نيز احتمالا روزى بهبودى مىيافتند ، ولى زنان براى هميشه به انسانيت كامل نمىرسيدند ، در نتيجه بايد براى هميشه در تحت استيلاى مردان زندگى كنند ، و شايد اين كه در جمله : * ( « فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ . . . » ) * كراهت را به خود زنان نسبت داد ، و فرمود : ( اگر از زنان كراهت داشتيد ) و نفرمود : ( اگر از ازدواج با زنان كراهت داشتيد ) ، به خاطر اين بوده كه به اين معنا اشاره كرده باشد .
* ( « وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ . . . » ) *
كلمه ( استبدال ) از ماده ( ب د ل ) و از باب استفعال است ، و استبدال زوجى به جاى زوجى ديگر گويا به معناى قائم مقام كردن همسر دومى ، در جاى همسر اولى است ، و يا از قبيل تضمين يعنى گنجاندن معنايى است در لفظى كه ظاهرش به آن معنا نيست .
بنا بر اين جمله قائم مقام كردن زنى در جاى زن اولى ، عوض كردن اين به آن است ، و به همين جهت است كه هم جمله ( اردتم - خواستيد ) را آورد ، و هم تعبير به ( استبدال ) را كه خواستن در آن نيز هست ، و اگر استبدال به همان معناى لغويش بود ، ديگر احتياجى نبود كه جمله : ( اردتم ) را بياورد ، معلوم مىشود همانطور كه گفتيم منظور از استبدال طلب بدل نيست ، بلكه جايگزين كردن همسرى به جاى همسر اولى است و بنا بر اين معناى جمله اين مىشود : ( و
هامش
( 1 ) بگو او كيست كه شما را از آسمان و زمين روزى مىدهد ؟ بگو خدا ، و محققا ما و يا شما يا بر طريق هدايتيم ، و يا در ضلالتى آشكارا ، بگو شما از جرم ما باز خواست نمىشويد ، و ما نيز از آنچه شما مىكنيد مؤاخذه نمىشويم . سوره سبأ آيه 24 - 25 .