است ، و كلمه : ( عضل ) به معناى منع و تنگ گرفتن و سختگيرى است و كلمه : ( فاحشة ) به معناى طريقه بسيار زشت و روش بسيار ناپسند است ، كه البته بيشتر ، استعمالش در عمل زنا است و كلمه ( مبينة ) به معناى ( متبينة ) است ، از سيبويه نيز نقل شده كه گفته است ( أبان ) كه باب افعال و ( استبان ) كه باب استفعال است ، و ( بين ) كه باب تفعيل است ، و ( تبين ) كه باب تفعل است ، همه به يك معنا است كه هم بطور متعدى استعمال مىشود ، و مفعول مىگيرد ، و هم بطور لازم و بى مفعول به كار مىرود ، هم بطور لازم گفته مىشود : ( أبان المساله ) مساله روشن شد ، و هم ( استبان ) و هم ( بين ) و هم ( تبين ) ، هم چنان كه بطور متعدى گفته مىشود :
« ابنت المسئلة و استبنتها و بينتها و تبينتها » ( كه در همه اين تعبيرها معنا اين است كه من مساله را روشن كردم ) .
اين آيه شريفه نهى مىكند از تنگ گرفتن بر زنان ، حال اين تنگ گرفتن به هر نحوى كه باشد ، و بخواهند به وسيله سختگيريها او را ناچار كنند به اينكه چيزى از مهريه خود را ببخشد ، تا عقد نكاحش را فسخ كنند ، و از تنگى معيشت نجاتش دهند ، پس تنگ گرفتن به اين منظور بر شوهر حرام است ، مگر آنكه زن ، فاحشه مبينة و زنايى آشكار مرتكب شود ، كه در اين صورت شوهر مىتواند بر او تنگ بگيرد ، تا به وسيله پول گرفتن طلاقش دهد .
و اين آيه با آيه ديگرى كه در باب بخشيدن مهريه مىفرمايد : « وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّه ، فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّه فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِه » « 1 » ، منافات ندارد ، چون اين آيه بطور عموم نهى مىكند از اينكه زن را به اجبار وادارند چيزى از مهريه اش را ببخشد ، مگر آنكه اين بخشش با تراضى طرفين باشد ، و اما آيه مورد بحث ، آيه سوره بقره را تخصيص مىزند ، و يك مورد از موارد اجبار و اكراه را استثنا مىكند ، و آن صورتى است كه زن مرتكب فاحشه شده باشد .
* ( « وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ . . . » ) *
كلمه ( معروف ) به معناى هر امرى است كه مردم در مجتمع خود آن را بشناسند ، و آن را انكار نكنند ، و بدان جاهل نباشند ، و چون دستور به معاشرت كردن با زنان را مقيد فرمود به قيد ( معروف ) قهرا معناى امر به معاشرت با زنان معاشرتى است كه در بين مامورين به اين امر يعنى مسلمانان معروف باشد .
و معاشرتى كه از نظر مردان معروف و شناخته شده ، و در بين آنها متعارف است ، اين
هامش
( 1 ) سوره بقره آيه 229 .