خطبه اى كه ايراد كرد چنين فرمود : ( هر كس يك سال قبل از مردنش توبه كند خداى تعالى توبه اش را مىپذيرد . آن گاه فرمود : نه يك سال زياد است ، هر كس يك ماه قبل از مرگش توبه كند خدا توبه اش را قبول مىفرمايد : سپس فرمود : نه يك ماه نيز زياد است ، هر كس يك روز قبل از مردنش توبه كند خداى تعالى توبه اش را مىپذيرد ، و آن گاه فرمود : يك روز نيز زياد است هر كس يك ساعت قبل از مرگش توبه كند خداى تعالى توبه اش را مىپذيرد ، و در آخر فرمود : نه يك ساعت نيز زياد است ، هر كس قبل از مردنش در آن لحظه اى كه جانش به اينجا مىرسد - و سپس به حلق شريف خود اشاره نمود - توبه كند خدا توبه اش را مىپذيرد ) از امام صادق ( ع ) از معناى كلام خداى تعالى پرسيدند كه مىفرمايد : * ( « وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ » ) * حضرت فرمود : اين آيه از آن حالتى سخن مىگويد كه چشم انسان - از امور دنيا بسته - به امور آخرت باز مىشود . در اين هنگام است كه ديگر توبه فائده ندارد « 1 » .
مؤلف قدس سره : روايت اولى را مرحوم كلينى نيز در كافى با ذكر سند از امام صادق ( ع ) آورده و از طرق اهل سنت نيز نقل شده ، و در معناى آن احاديثى ديگر نيز وارد شده است .
و روايت دوم آيه و رواياتى را كه در مقبول بودن توبه در هنگام مرگ وارد شده تفسير مىكند ، و مىفرمايد كه مراد از حضور مرگ ، علم به مرگ و مشاهده نشانه هاى آخرت است ، آن لحظه است كه ديگر توبه قبول نيست ، اما كسى كه هنوز جاهل به مگر است ، و مطمئن نشده كه در حال مردن است ، هيچ مانعى براى قبول توبه اش نيست ، و نظير اين روايت بعضى از رواياتى است كه از نظر خواننده مىگذرد .
و در تفسير عياشى از زراره از امام ابى جعفر ( ع ) آمده كه فرمود : وقتى جان آدمى به اينجا رسيد - اشاره فرمودند به حنجره خود - ، كسى كه مىداند مرگش رسيده ديگر توبه اش پذيرفته نيست ، و اما آن كسى كه هنوز از سرنوشت خود بىخبر است مىتواند توبه كند « 2 » .
و در تفسير الدر المنثور است كه احمد و بخارى در تاريخ خود و حاكم و ابن مردويه از ابى ذر در روايت آوردهاند كه فرمود : رسول خدا ( ص ) فرمود : خداى عز و جل
هامش
( 1 ) من لا يحضره الفقيه
( 2 ) تفسير عياشى ، ج 1 ص 228 .