* ( « فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَه وَلَدٌ وَوَرِثَه أَبَواه » ) * دلالت دارد بر اينكه اخوة ( برادران ) در طبقه دوم قرار دارند و بعد از پسران و دخترانند ، يعنى با وجود پسران و دختران ميت ، از ميت ارث نمىبرند ، تنها اثرى كه در وجود اخوة هست ، اين است كه نمىگذارند مادر ثلث ببرد .
* ( « مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ » ) * منظور از وصيت همان دستور استحبابى در آيه : « كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ » « 1 » كه مىفرمايد : اگر مرگ كسى نزديك شد و مال بسيارى داشت ، خوب است علاوه بر ارثى كه خدا براى پدر و مادر معين كرده ، سهمى براى آن دو و براى خويشاوندان معين كند ، در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه دستور مستحبى از نظر اهميت بعد از وظيفه واجب قرار دارد و جا داشت اول مساله قرض را كه دادنش واجب است ذكر كند ، بعد از آن اين دستور مستحبى را ، در پاسخ مىگوئيم : بله همين طور است و ليكن بسا مىشود كه دستور غير اهم در هنگام بيان كردن ( نه در عمل ) جلوتر از اهم بيان مىشود ، از اين بابت كه وظيفه اهم به خاطر قوت ثبوتش احتياجى به سفارش ندارد ، به خلاف غير اهم كه آن نيازمند تاكيد و تشديد است و يكى از وسايل تاكيد و تشديد همين است كه جلوتر ذكر شود و بنا بر اين بيان ، پس جمله : « أو دين » طبعا در مقام اضراب و ترقى خواهد بود .
و با اين توجيه يك نكته ديگر روشن مىشود و آن اين است كه « وصيت » را به وصف * ( « يُوصِي بِها » ) * توصيف كرد و وجهش اين است كه خواست تاكيد را برساند و اين توصيف علاوه بر تاكيد خالى از اين اشعار هم نيست كه ورثه بايد رعايت احترام ميت را بكنند و به وصيتى كه كرده عمل نمايند ، هم چنان كه در آيه سوره بقره كه گذشت دنبالش به اين نكته تصريح نموده و فرمود : « فَمَنْ بَدَّلَه بَعْدَ ما سَمِعَه فَإِنَّما إِثْمُه عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَه » « 2 » .
* ( « آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ ، لا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً » ) * .
خطاب در اين دو جمله به ورثه است كه در حقيقت شامل عموم مسلمانان كه از اموات خود ارث مىبرند مىباشد و اين كلامى است كه در مقام اشاره به سر اختلاف سهام در وراثت پدران و فرزندان القا شده و نوعى تعليم است براى مسلمانان كه با لحن ( شما نمىدانيد ) ادا شده ، و امثال اين تعبيرات در لسان هر اهل لسانى شايع است .
از اين هم كه بگذريم اصلا نمىشود خطاب ، به غير ورثه يعنى به مردم باشد و بخواهد
هامش
( 1 ) « سوره بقره ، آيه 180 »
( 2 ) كسى كه وصيت را با اينكه شنيده تغيير دهد ، گناهش به گردن او و هر كسى است كه تغيير داده ، « سوره بقره ، آيه 181 »