به طفيل آن ذكر كرده تا مردم براى فهميدن اينكه ارث مرد چه مقدار است محتاج باشند به اينكه به دست آورند ، ارث زن ( يعنى دختر ميت ) چه مقدار است ، به مقايسه با آن دو برابرش را به پسر ميت بدهند .
و اگر افاده اين نكته در كار نبود مىفرمود : « للانثى نصف الذكر - براى ماده نصف نر است » ، كه اگر اينطور فرموده بود ، هم آن نكته را افاده نمىكرد و هم سازگارى سياق رعايت نمىشد ، اين مطلبى است كه بعضى از علما ذكر كردهاند و مطلب درستى است و چه بسا بتوان آن را تاييد كرد به اينكه آيه شريفه بطور صريح و مستقل متعرض ارث مردان نشده ، بلكه به اين نحو متعرض ارث زنان شده ، و اگر به چيزى از سهم مردان هم تصريح نموده با ذكر سهامى كه زنان با مردان دارند ذكر كرده ، هم چنان كه در آيه بعدى و آيه اى كه در آخر سوره آمده ، اين معنا به چشم مىخورد .
و سخن كوتاه اينكه جمله * ( « لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ » ) * به منزله تفسيرى است براى جمله * ( « يُوصِيكُمُ اللَّه فِي أَوْلادِكُمْ » ) * و حرف الف و لام در دو اسم « ذكر » و « انثيين » لام تعريف جنس است و مىفهماند كه جنس مرد دو برابر سهم جنس زن ارث مىبرد و اين دقتى است كه در وراث ، هم از جنس مرد موجود باشد و هم از جنس زن ، در اين فرض است كه مرد دو برابر زن سهم مىبرد و اگر نفرمود : « للذكر مثل حظى الانثى - نر مثل دو سهم ماده مىبرد » و يا « للذكر مثلا حظ انثى - نر دو مثل حظ ماده مىبرد » ، براى اين بود كه با عبارتى كوتاه هم صورت وجود نر با ماده را بيان كرده باشد و هم حكم صورتى را كه تنها دو دختر از ميت باز مانده باشند كه با توضيحى كه بعدا مىآيد عبارت * ( « لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ » ) * كوتاه ترين عبارت است .
* ( « فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا ما تَرَكَ » ) * از ظاهر وقوع اين جمله بعد از جمله : * ( « لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ » ) * بر مىآيد كه جمله نامبرده عطف شده است بر معطوف عليهى حذف شده و تقديرى كانه فرموده : گفتيم پسر دو برابر دختر مىبرد در صورتى كه متوفى هم پسر داشته باشد و هم دختر و يا هم برادر داشته باشد ، هم خواهر ، حال اگر ورثه او در هر طبقه كه هستند تنها زنان باشند حكمش چنين و چنان است و حذف معطوف عليه در ادبيات عملى است شايع و اين آيه شريفه از همان باب است :
« وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّه ، فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ » « 1 » و آيه :
هامش
( 1 ) « سوره بقره ، آيه 196 »