« قالَ أَنَا يُوسُفُ وَهذا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّه عَلَيْنا إِنَّه مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّه لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ » « 1 » .
« . . . لَه فِي الدُّنْيا خِزْيٌ . . . » « 2 » .
« وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ . . . » « 3 » .
و آياتى ديگر از اين قبيل كه دلالت دارد بر اينكه اعمال ( چه خيرش و چه شرش ) نوعى عكس العمل دارد و به نحوى در همين دنيا به صاحب عمل بر مىگردد .
و آنچه از اين آيات به ذهن ما تبادر مىكند - البته ذهن ما كه مانوس به افكارى است كه در جامعه ما داير و تجربه شده است - اين است كه اين انعكاس تنها از عمل آدمى ، به خود او باز مىگردد و هر كسى تنها ميوه تلخ يا شيرين عمل خود را مىچشد ، ولى آيات ديگرى در اين ميان هست كه دلالت دارد بر اينكه مساله انعكاس وسيعتر از اين است و گاه مىشود كه آثار عمل خير يك فرد به اولاد و اعقاب او نيز برسد و همچنين آثار سوء عملش دامن آنان را بگيرد ، نظير آيه : « وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ ، وَكانَ تَحْتَه كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً ، فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما ، رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ » « 4 » ، كه از ظاهر آن بر مىآيد صالح بودن پدر آن دو يتيم در اراده خداى تعالى به اينكه به آن دو رحمت فرستد ، دخالت داشته است ، آيه اى ديگر كه دلالت دارد بر اينكه اثر عمل زشت انسان به فرزندانش مىرسد آيه مورد بحث است كه مىفرمايد : * ( « وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ . . . » ) * كه بيانش گذشت .
و اما اگر در كلام خداى تعالى تدبر كنيم به اين حقيقت پى مىبريم كه سبب حقيقى
هامش
( 1 ) گفت : من يوسفم و اين برادر من است ، خداى تعالى بر ما منت نهاد ، چون كسى كه تقوا پيشه كند و خويشتن دار باشد خدا اجر نيكوكاران را ضايع نمىسازد . « سوره يوسف ، آيه 90 »
( 2 ) آنهايى كه از در تكبر در باره خدا جدال مىكنند ، آن هم با قيافه اى كه بفهمانند ايمان به خدا كار عاقلانه نيست ، چنين كسانى در دنيا خوارى وصفناپذيرى خواهند داشت . « سوره حج ، آيه 9 »
( 3 ) هر مصيبتى كه بر سر شما مىآيد به خاطر كارهاى نادرستى است كه خود مىكنيد . « سوره شورا ، آيه 30 »
( 4 ) اما آن ديوار كه ساختيم متعلق به دو كودك يتيم در آن شهر بود و در زير آن گنجى متعلق به آن دو بود . و چون پدرشان مردى صالح بود ، پروردگارت از در رحمت اراده كرد ديوار اصلاح شود ، تا آن گنج محفوظ بماند ، تا روزى كه آن دو به حد بلوغ برسند و گنج خود را استخراج كنند . « سوره كهف ، آيه 82 » .