كنايه است از اتخاذ روش صحيح عملى در مورد ايتام و ترك طريقه ناصحيح ، سخن ساده تر اينكه : منظور از « قول » ، روش عملى است نه سخن ، مىفرمايد : بايد اين طريقه را ( يعنى طريقه محروم كردن ايتام و خوردن اموال و پايمال كردن حقوق آنان را ) ترك كنند و مىتوان قول را كنايه از « رفتار » گرفت براى اينكه غالبا بين گفتار و رفتار ملازمه هست يعنى گاهى از « قول » به « رفتار » تعبير مىشود ، هم چنان كه در جاى ديگر قرآن نيز اين تعبير آمده ، آنجا كه فرموده : « وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً » « 1 » در اين آيه « رفتار نيك با مردم » را تعبير كرده « به قول نيك » و مؤيد اينكه منظور از قول در آيه رفتار است ، اين است كه آن را با كلمه « سديد » توصيف كرد ، با اينكه ممكن بود ، كلماتى امثال « معروف » و « نرم » ( لين ) توصيف كند ، چون كلمه : « قول » اگر با صفت « سديد » توصيف شود ، ظاهر در اين معنا خواهد بود كه : چنين قولى قابل آن هست كه به آن معتقد شوند و بر طبقش عمل كنند ، و اگر با صفت « معروف » و يا « نرم » توصيف شود ظهور در اين خواهد داشت كه : قول معروف و قول لين قابل آن هست كه كرامت و حرمت انسانها را حفظ كند .
به هر حال ظاهر جمله : * ( « الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ » ) * اين است كه مىخواهد رحمت و رأفت بر اطفال صغار و ناتوان و بى سرپرست را تمثيل كند ، اطفال بى كسى كه تحت تكفل كسى نيستند و كسى را ندارند كه امورشان را اداره نموده و منافعشان را جلب و ضررهايشان را رفع كند و ذلت و بيچارگى را از آنان دور سازد . و اين را هم بايد دانست كه تخويف و تهديد مستفاد از آيه مورد بحث مخصوص به كسانى نيست كه در حال حاضر خودشان نيز ذريه ضعاف و ناتوان دارند ، چون فرموده : « لو تركوا - اگر به جاى بگذارند » و نفرمود :
« لو تركوا ذريتهم الضعاف - اگر ذريه ضعاف خود را به جاى بگذارند » ، پس اين جمله تمثيلى است كه به منظور بيان حال آورده شده و مراد از آن ، كسانى هستند كه وضعى چنين و چنان دارند ، يعنى در دلهايشان رحمت انسانيت وجود دارد و نسبت به ذريه هاى ناتوان و پدر مرده ، رأفت و شفقت دارند و اين گونه افراد همان ناس هستند ، ( و آنها كه چنين نيستند انسان نيستند ) ، مخصوصا مسلمانان كه مؤدب به ادب خدا و متخلق به اخلاق اويند ، در نتيجه مىتوان گفت كه معنا چنين مىشود : « و ليخش الناس و ليتقوا اللَّه فى امر اليتامى فانهم كايتام انفسهم ذرية ضعاف ، يجب أن يخاف عليهم - مردم اگر انسانيت داشته باشند - بايد دلواپس باشند و از خدا در امر ايتام پروا كنند ، چرا كه يتيمهاى مردم نيز مانند يتيمان خود او ، ذريه اى ضعيف و شايسته
هامش
( 1 ) « سوره بقره ، آيه 83 » .