اين تاثير درخواست عملى انسان از يك سو و اجابت خداى تعالى از سوى ديگر است ، در جلد دوم عربى اين كتاب در تفسير آيه : « وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي » « 1 » ، كه پيرامون مساله دعا بحث مىكرديم گفتيم : كلام خداى تعالى بر اين معنا دلالت دارد كه آنچه از حوادث كه از ناحيه خداى تعالى با آدمى روبرو مىشود ، به خاطر درخواستى است كه آدمى از پروردگار خود كرده ، و خلاصه كلام اينكه درخواست ، تنها زبانى نيست ، بلكه اعمالى كه در پيش آمدن آن حادثه اثر دارد و جنبه مقدميت براى آن دارد نيز سؤالى است از ناحيه انسان به درگاه خدا ، هم چنان كه در جاى ديگر قرآن كريم آمده : « يَسْئَلُه مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ » « 2 » .
و نيز آمده : « وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوه وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّه لا تُحْصُوها » « 3 » ، چون در اين آيه نفرمود : « و ان تعدوه لا تحصوه » ، ( و اگر بخواهيد در خواستهاى خود را بشماريد به آخرش نمىرسيد ) ، براى اينكه در ميان درخواستهاى انسان درخواستهايى است كه نعمت نيست و چون مقام آيه ، مقام منتگذارى به نعمتها و سرزنش كسانى است كه آنها را كفران مىكنند ، لذا فرمود : « وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوه » « 4 » يعنى آن درخواستهايتان كه در خواست نعمت است .
از سوى ديگر هر عملى را كه انسان به نفع خود انجام مىدهد و يا بر ديگران واقع مىكند ( حال آن عمل خير باشد يا شر ) اگر وقوع آن عمل بر ديگران را كه آنان نيز انسانهايى مثل خود اويند بپسندد آن عمل را در حقيقت براى خود پسنديده است و ممكن نيست عملى را كه براى خود نمىپسندد و مورد درخواستش نيست نسبت به ديگران انجام دهد .
پس در حقيقت در همه اعمالى كه انسانها انجام مىدهند انسانيت مطرح است ، اين جا است كه براى انسان روشن مىشود كه اگر به كسى احسان كند ، اين احسان را از خدا براى خود مسئلت نموده ، مسئلت و دعائى كه حتما مستجاب هم هست و ممكن نيست رد شود ، و همچنين اگر به كسى بدى و ستم كند باز همين بدى را براى خود خواسته و پسنديده و نيز اگر
هامش
( 1 ) « سوره بقره ، آيه 186 »
( 2 ) هر آن كس كه در آسمانها و زمين است از خدا درخواست دارد ، خدا در هر روز كارى دارد .
« سوره الرحمن ، آيه 29 » .
( 3 ) و هر آنچه را كه از او خواستيد به شما داد ، و اگر نعمت خدا را بشماريد به آخرش نمىرسيد .
« سوره ابراهيم ، آيه 38 » .
( 4 ) بعضى از آنچه را كه درخواست كرديد به شما بداد .