دين و جايگير شدن آن در دلها فراهم سازد و در اين باب ضمن ايراد سؤال و جوابى فرموده : « وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْه الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِه فُؤادَكَ وَرَتَّلْناه تَرْتِيلًا » « 1 » .
تذكر اين نكته هم لازم است كه سلوك از اجمال به تفصيل و رعايت تدريج در القاى احكام خدا به سوى مردم جنبه ارفاق به مردم و حسن تربيت و رعايت مصلحت را دارد ، نه جنبه مداهنه و سازشكارى ، و فرق بين اين دو روشن است .
دوم : رعايت تدريج از حيث انتخاب مدعوين است كه اسلام رعايت ترتيب را در ميان مردم نموده ، همه مىدانيم كه رسول خدا ( ص ) مبعوث بود به تمامى بشر ، بدون اينكه دينش انحصارى و دعوتش اختصاص به قومى يا به مكانى و يا به زمانى معين داشته باشد ( و معلوم است كه مرجع اختصاص مكانى و زمانى هم در حقيقت به همان اختصاص قومى است ) و دليل اين عموميت دعوت آيات زير است كه مىفرمايد : « قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّه إِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَه مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ » « 2 » .
و نيز مىفرمايد : « وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لأُنْذِرَكُمْ بِه وَمَنْ بَلَغَ » « 3 » و نيز مىفرمايد : « وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ » « 4 » .
دليل ديگر اين معنا تاريخ است كه حكايت مىكند آن جناب يهود را با اينكه بنى اسرائيل بودند و از نژاد عرب نبودند و همچنين روم و ايران و حبشه و مصر را با اينكه غير عرب بودند ، دعوت به اسلام فرمود و از معروفين صحابه اش سلمان فارسى از عجم و مؤذنش بلال از حبشه و صهيب از روم بود .
پس عموميت نبوت و رسالتش در زمان حياتش جاى هيچ ترديد نيست ، آيات قبلى هم به عموميتى كه دارند همه زمانها و همه مكانها را شامل مىشوند .
از اين هم كه بگذريم آيات زير بر عموميت رسالت آن جناب نسبت به تمامى زمانها
هامش
( 1 ) آنها كه كافر شدند اعتراض كردند كه چرا اين قرآن يك باره بر او نازل نشد ، بله همين طور است يك باره نازل نشد تا به اين وسيله دل تو را در فراگيرى آن تثبيت كنيم و به تدريج برايت بخوانيم . « سوره فرقان ، آيه 32 » .
( 2 ) بگو هان اى مردم من فرستاده خدا به سوى شمايم ، خدايى كه ملك آسمانها و زمين از آن او است . « سوره اعراف ، آيه 158 »
( 3 ) و اين قرآن بر من نازل شده تا شما را و هر كس كه نداى من به او برسد انذار كنم . « سوره انعام ، آيه 19 »
( 4 ) و ما تو را نفرستاديم مگر بخاطر اينكه براى همه مردم جهان رحمت باشى . « سوره انبياء ، آيه 107 » .