و به هر حال پس آيات مكى كارش دعوت به مجملات ( از احكام است : مجملاتى كه بعدا در آيات مدنى تفصيل و توضيح داده مىشود ، و با اين حال خود آيات مدنى هم خالى از اين تدرج و چند مرحله اى نيست و چنين نيست كه تمامى احكام و قوانين دينى در مدينه طيبه يك روزه نازل شده باشد بلكه در مدينه هم به تدريج نازل گرديده است .
كافى است كه خواننده محترم براى نمونه در آيات مربوط به حرمت مىگسارى كه قبلا هم به آن اشاره شد دقت بفرمايد كه براى اولين بار فرموده : « وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْه سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً » « 1 » كه در اين آيه ( كه البته در مكه نازل شده ) اشاره كرده است كه شراب رزق خوب نيست و سپس در آيه اى ديگر كه آن نيز در مكه نازل شده ، مىفرمايد : « قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالإِثْمَ . . . » « 2 » و بيان نكرده كه « اثم » چيست و نفرمود شرب خمر يكى از موارد « اثم » است تا در دعوت خود راه ارفاق را پيش گرفته باشد ، چون عادت به كار هر قدر هم كه زشت باشد دل كندن از آن آسان نيست و شرب خمر از عاداتى بوده است كه عرب بشدت به آن تمايل داشته و گوشت و پوستش با آن روئيده و استخوانش با آن سفت شده است ، ولى در اولين آيه اى كه در مدينه در باره شرب خمر نازل شد بيان كرد كه شرب خمر و قمار از مصاديق اثم مىباشند و فرمود : « يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ، قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما » « 3 » ، باز در اين آيه مىبينيد كه لحن ، لحن مدارا و خيرخواهى است .
و سپس در سوره اى ديگر ، آخرين سخن را در باره شرب خمر بيان فرموده : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأَنْصابُ وَالأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوه لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ، إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ، وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّه وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ » « 4 » .
هامش
( 1 ) و از ميوه هاى خرما و انگور ، هم وسيله مستى فراهم مىكنيد و هم رزق خوب مىگيريد . « سوره نحل ، آيه 67 » .
( 2 ) ( اى رسول خدا ) بگو پروردگار من تمام كارهاى زشت را چه آشكار باشد و چه پنهان و گناهكارى و . . . را حرام كرده است . « سوره اعراف ، آيه 33 » .
( 3 ) از تو ( اى پيامبر ) از شراب و قمار مىپرسند ، بگو در آن دو ، گناهى است بس بزرگ و البته منافعى نيز براى مردم دارد ولى گناه آن دو از منافعش بيشتر است . « سوره بقره ، آيه 219 » .
( 4 ) هان اى كسانى كه ايمان آوردهايد ، شراب و قمار و انصاب و از لام ، پليدى و از عمل شيطان است ، بايد كه از آنها اجتناب كنيد تا شايد رستگار شويد ، تنها و تنها هدفى كه شيطان از اين كارهاى شما دارد اين است كه بين شما دشمنى و كينه پديد آورد و از ياد خدا و از نماز بازتان دارد ، حال آيا از آن دست برداريد ؟ « سوره مائده ، آيه 91 » .