باشد ، و فرموده : « لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ ، وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ » « 1 » .
و نيز فرموده : « إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ ، لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا ، فَأُولئِكَ عَسَى اللَّه أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّه عَفُوًّا غَفُوراً » « 2 » .
خواننده عزيز توجه دارد كه آيه شريفه اطلاق دارد ، و اگر جمله : « نه چاره اى دارند و نه راه حق را پيدا مىكنند » را نيز بدقت مورد نظر قرار دهد ، آن وقت متوجه مىشود كه اسلام تا چه حد آزادى در تفكر داده ، البته به كسى كه خود را شايسته تفكر و مستعد براى بحث بداند ، اسلام به چنين كسى اجازه داده تا با كمال آزادى در هر مساله اى كه مربوط به معارف دين است تفكر نموده ، در فهم آن تعمق كند ، و نظر بدهد ، علاوه بر اينكه قرآن كريم پر است از آياتى كه مردم را تشويق و ترغيب به تفكر و تعقل و تذكر مىكند .
( در اينجا ممكن است بگويى اين آزادى در تفكر كه از آيه فوق استفاده مىشود تا چه اندازه است ، آيا حد و مرزى هم دارد يا نه ؟ و با اينكه ما به و جدان مىبينيم كه فهمها و استعدادها در درك حقايق مختلفند چگونه مىتواند حد و مرز داشته باشد « مترجم » ) در پاسخ مىگوئيم بله ، معلوم است كه فهمها مختلفند ، زيرا عوامل ذهنى و خارجى در اختلاف فهمها اثر به سزايى دارد ، هر كسى يك جور تصور و تصديق دارد ، يك جور برداشت و داورى مىكند و اين را هم قبول داريم كه اختلاف فهمها باعث مىشود تا مردم در درك آن اصولى كه اسلام اساس خود را بر پايه آنها بنا نهاده مختلف شوند ، اين معنا را قبلا هم اعتراف كرده بوديم .
ليكن اختلاف در فهم دو انسان ( بطورى كه در علم معرفة النفس و در فن اخلاق و در علم الأجتماع آمده ) بالأخره منتهى مىشود به چند امر ، يا به اختلاف در خلقهاى نفسانى و صفات باطنى كه يا ملكات فاضله است و يا ملكات زشت كه البته اين صفات درونى تاثير بسيارى در درك علوم و معارف بشرى دارند ، چون استعدادهايى را كه وديعه در ذهن است مختلف مىسازند ، يك انسانى كه داراى صفت حميده انصاف است داورى ذهنيش و درك مطلبش نظير يك انسان ديگر كه متصف به چموشى و سركشى است نمىباشد ، يك انسان
هامش
( 1 ) تا هر كس هلاك مىشود بعد از روشن شدن حق هلاك شود ، و ان هم كه زنده مىشود با روشن شدن حق زنده شود . « سوره انفال آيه : 42 » .
( 2 ) كسانى كه به نفس خود ستم كردند در جهنم ماوى دارند ، مگر مردان و زنان و فرزندانى كه به استضعاف كشيده شده باشند ، نه چاره اى دارند و نه راه حق را پيدا مىكنند ، در باره اينان اميد آن است كه خداى عز و جل با عفو و مغفرت خود رفتار كند . « سوره نساء آيه : 98 - 99 »