معتدل و باوقار و سكينت ، معارف را طورى درك مىكند و يك انسان عجول و يا متعصب و يا هواپرست و يا هر هرى مزاج ( كه هر كس هر چه بگويد مىگويد تو درست مىگويى ) طورى ديگر درك مىنمايد و يك انسان ابله و بىشعورى كه اصلا خودش نمىفهمد چه مىخواهد و يا ديگران از او چه مىخواهند طورى ديگر .
و ليكن تربيت دينى به خوبى از عهده حل اين اختلاف بر آمده ، براى اينكه دستور العملهاى اسلام در عين اينكه دستور عمل است ، ولى طورى صادر شده كه اخلاق را هم اصلاح مىكند ، ( در حقيقت ورزش و تمرين براى اخلاق اسلامى است ) ، و اخلاق اسلامى هم ( اگر نگوئيم اصول عقايد اسلامى را در پى مىآورد حد اقل ) ملايم و سازگار با اصول دينى و معارف و علوم اسلامى است . به آيات زير توجه فرمائيد :
« كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْه يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ » « 1 » .
و نيز فرموده : « يَهْدِي بِه اللَّه مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَه سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِه وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » « 2 » .
« وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللَّه لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ » « 3 » و انطباق اين آيات بر مورد بحث ما روشن است .
و يا برگشت اختلاف ، به اختلاف در عمل است ، چون عمل آن كسى كه مخالف حق است بتدريج در فهم و ذهنش اثر مىگذارد ، زيرا عمل ما يا معصيت است و يا اقسام هوسرانيهاى انسانى است كه از اين قبيل است اقسام اغواها و وسوسه ها كه همه اينها افكار فاسدى را در ذهن همه انسانها و مخصوصا انسانهاى ساده لوح تلقين مىكند و ذهن او را آماده مىسازد براى اينكه آرام آرام شبهات در آن رخنه كند و آراى باطل در آن راه يابد ، و آن وقت است كه باز فهمها مختلف مىگردد ، افكارى حق را مىپذيرند و افكارى ديگر از پذيرفتن آن سرباز مىزنند .
هامش
( 1 ) كتابى كه بعد از موسى نازل شد ، در حالى كه كتب آسمانى قبل از خود را قبول دارد و به سوى حق و به سوى طريق مستقيم هدايت مىكند . « سوره احقاف ، آيه 30 » .
( 2 ) خداى تعالى به وسيله آن ، هر كسى را كه تابع خشنودى خدا باشد به سوى راههاى سلامتى هدايت مىكند و به اذن خود از ظلمتها به سوى نور خارج مىسازد و به سوى صراط مستقيم هدايت مىكند . « سوره مائده ، آيه 16 » .
( 3 ) و كسانى كه در راه ما جهاد مىكنند بطور قطع و يقين به سوى راه هايمان هدايتشان مىكنيم و محققا خدا با نيكوكاران است . « سوره عنكبوت ، آيه 69 » .