مروه از شعائر دين خداست ، پس هركه حج خانه خدا كند يا اعمال مخصوص عمره به جاى آورد ، باكى بر او نيست كه سعى آندو را نيز انجام دهد . » و به او گفتم به خدا قسم بر هيچكس باكى نيست كه سعى صفا و مروه را انجام ندهد . عايشه گفت : اى پسر خواهر اگر اين آيه چنان باشد كه تو تفسير مىكنى ، پس آنچه تو گفتى درست نيست . بلى براى كسى هم كه سعى را انجام ندهد باكى نخواهد بود ، امّا اين آيه دربارهء انصار نازل شده است كه پيش از اسلام آوردنشان ، براى منات ( بت ) كه آن را در كوه مشلّل مىپرستيدند ، هلهله مىكردند و با هلهله براى بتشان سعى بين صفا و مروه جايز نبود و چون از پيامبر صلّى اللّه عليه و إله سؤال كردند كه قبلا سعى صفا و مروه براى ما ممنوع بوده است . خداوند آيهء :
إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ
را نازل كرد . پس رسول خدا سعى صفا و مروه را برقرار كرد و براى هيچكس جايز نيست كه آن را ترك كند . « 1 »
عمر ، از تعبير « كنتم » به نكتهاى توجّه مىكند و لذا سدّى در تفسير آيهء :
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ
« 2 » ، « شما بهترين امّتى هستيد كه براى مردم نمودار شدهايد ، امر به معروف و نهى از منكر مىكنيد و به خدا ايمان مىآوريد » ، نقل مىكند كه عمر بن خطّاب گفت : خداوند اگر مىخواست مىتوانست بگويد : « انتم » و اگر چنين مىگفت ، همهء ما را شامل مىشد ولى « كنتم » شامل خصّيصين از اصحاب رسول خدا و نيز هركس كه كار آنها را انجام دهد ، مىشود و آنان بهترين گروهى هستند كه براى مردم نمونه شدهاند كه امر به معروف و نهى از منكر مىكنند . « 3 »
در حالات پيشينيان مىبينيم كه هرگاه با نصّ قرآنى مواجه مىشدند كه از ظاهرش چيزى نمىفهميدند ، به ظاهر اكتفا نمىكردند بلكه به معناى كنايى آن توجّه مىنمودند .
مثال من در اين مورد چيزى است كه از ابن عبّاس در آيهء :
يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ . . .
نقل شده كه مراد از ساق ، امر عظيم است همانند سخن شاعر :
هامش
( 1 ) - همان مأخذ ، ج 2 ، ص 29 .
( 2 ) - آل عمران / 110 .
( 3 ) - همان مأخذ ، ج 4 ، ص 29 .