حال اگر كسى يكى از اين دو نظريه را بپذيرد و ديگرى را ردّ كند بايد دليل داشته باشد از قبيل خبر مشهور يا روايت صحيح . بهعلاوه ، نظريه مجاهد ، مخالف اجماع است و اجماع حجتى مىباشد كه خطا و كذب در آن روا نيست و اجماع بر خطا شمردن يك قول در فساد آن ، كافى است .
ج - در جايى كه روايت و اجماعى نباشد ، معيار طبرى در تفسير لفظى و ظاهرى قرآن ، لغت است و از هر لغت ، معناى مشهور و نزديك و روشنش را مىگيرد نه معناى دور و پنهانش را . به عبارت ديگر : دلالت ظاهر لفظ را برمىگزيند ، چنانكه در فعل « و رابطوا » مىگويد : معنايش اين است كه مراقب دشمنان خود و دشمنان دينتان يعنى مشركان باشيد و رأى من اين است كه رباط از « ارتباط الخيل للعدو » مىآيد يعنى آمادگى اسبان در مقابل دشمنان ، چنانكه دشمنان مسلمانها ، حيلههايشان را بر ضدّ آنها آماده كرده بودند و آنگاه اين لفظ براى كلّ مرزنشينانى كه به دفع شرّ دشمن از مسلمانان مىپردازند به كار برده شد ، خواه با اسبهايى كه آنها را آماده كنند و خواه پياده و بدون مركب باشند . اينكه در معناى « رابطوا » گفتيم يعنى در مقابل دشمنان خود و دشمنان دينتان آمادگى داشته باشيد ، به اين دليل است كه معناى مشهور رباط همين است و معمولا سخن به معانى مشهور توجّه پيدا مىكند ، نه به معناهاى مخفى ؛ مگر اينكه دليلى از قرآن يا روايتى از پيامبر صلّى اللّه عليه و إله يا اجماعى از مفسّران باشد بر اينكه لفظى بر معناى پوشيدهاش حمل شود . « 1 »
با توجّه به آنچه بيان كرديم به مهارت علمى طبرى پىمىبريم كه در تفسير قرآن ، معناى ظاهر لفظ را بر تفسير و تأويل باطن ترجيح مىدهد و در ضمن متوجّه مىشويم كه روح لطيف او با ظرافت و سادگى سخن سازگار است و از تكلّف و پيچيدگى ، تنفّر دارد و مىتوان گفت : انديشهء تفسيرى ظاهرى طبرى ، بر شيوهء نفسى و علمى استوار است .
اكنون به روش تحقيق طبرى در لغت مىپردازيم :
هامش
( 1 ) - همان مأخذ ، ج 4 ، ص 149 .