با توجه به آياتى كه ذكر شد ، معلوم مىشود كه آيات قرآنى و درك تأويل و تفسير آنها سه مرحله دارد :
الف - بعضى آيات هستند كه درك آنها جز با بيان رسول خدا صلى اللّه عليه و إله امكان ندارد و عبارتند از تمام آياتى كه امرهاى ارشادى واجب و مستحب و اقسام گوناگون نواهى و حقوق و حدود الهى و نيز اندازهء واجبات و مقادير حقوقى كه برخى از آفريدگان او بر برخى ديگر دارند و ديگر احكام را دربر مىگيرد ، احكامى كه جز از طريق نشانههايى كه پيامبر صلى اللّه عليه و إله براى امتش قرار داده تا آنها را به تأويل قرآن راهنمايى كند ، مشخص نمىشود .
ب - بعضى از آيات قرآنى هست كه تأويل و تفسيرش را جز خداى واحد قهار كسى ديگر نمىداند و آن آياتى است كه مشتمل بر وقوع حوادث آينده است از قبيل قيام قيامت و وقوع نفخهء صور و فرودآمدن حضرت عيسى بن مريم از آسمان و مانند اينها كه هيچكس از تأويل اين آيات آگاه نيست و وقت اين پيشامدها را نمىداند مگر از راه علايم و نشانههايى كه ذكر شده است ، زيرا خداوند متعال اراده كرده است كه علم اينگونه حوادث تنها در نزد خودش باشد . و به اين مطلب در قرآن تصريح فرموده است :
يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ
« 1 » ، « اى رسول ما ، از تو دربارهء روز قيامت مىپرسند كه چه وقت فرا مىرسد ؟ بگو : علم آن ، فقط در نزد پروردگارم است و هيچكس جز او نمىتواند وقت آن را آشكار كند . و قيام ساعت در آسمان و زمين مسألهء سنگينى است و به سوى شما نمىآيد مگر ناگهانى . از تو مىپرسند كه گويى تو كاملا بدان آگاهى ، بگو : علم به آن بى شك نزد خداست ، ولى بيشتر مردم آگاهى ندارند . » پيامبر صلى اللّه عليه و إله هرگاه يادى از اين مسائل مىكرد ، تنها نشانههاى آن را مىگفت و وقت دقيق آن را تعيين نمىكرد ، چنانكه وقتى كه از دجّال يادى كرد ، به اصحابش فرمود : « اگر دجال وقتى خروج كند كه من در ميان شما باشم ، من با او محاجّه و مبارزه خواهم كرد و اگر پس از من خروج كند خدا جانشين من
هامش
( 1 ) - اعراف / 187 .