راوى را جرح يا تعديل مىكنند ، پيموده است ، امّا تمام كوشش وى براى توثيق حديث ، توجه به متن آن است .
جاحظ دربارهء متن ؛ تحقيقات موفقيتآميزى داشته است ، از جمله در قرآن ، موضوع بهكار گرفتن اين كتاب يك لفظ را در موارد و سياقهاى مختلف كه در نتيجهء آن ، معناى آن لفظ تغيير مىيابد ، دنبال مىكند و به بيان معناهايى مىپردازد كه قرآن و حديث و شعر ، آنها را بهكار برده است ، خواه در اين معانى مخالف يكديگر باشند و خواه موافق و بعضى از تفاسير ادبى آيه را از اين موضوع قرار داده است و همچنين آنچه را كه در معناى متن قرآن نهفته است يعنى آگاهى روشن نسبت به نفس انسانى و احساس دقيق نسبت به خطرات نفس و حركات آن ، به دست آورده است . او ديدگاه خود دربارهء تفسير نقلى را بر ايناساس قرار داده است كه ساختار سخن ، نشانگر معناى آن باشد . همچنين جاحظ در قرآن ، از موضوعاتى كه هماهنگ با يكديگر است آگاهى داشته و به همين دليل ، شايسته است كه به تفسير آنها پرداخته شود .
جاحظ در متون حديثى با استفاده از روشهاى مختلف ، به تأويل آنها پرداخته است كه برخى ازاينروشها عبارتند از مقايسه كردن ميان متن حديث و متن قرآن و يا ميان احاديثى كه متن روشنى دارند و نيز احاديث ديگرى كه جنبهء اجمال دارند و يا احاديث را با تاريخى كه محتواى آنها را تأييد مىكند تطبيق مىدهد و گاهى هم احاديث ناسازگار و متضاد را كه خود حكايت از جعلى بودن دارند ياد مىكند و يا معانى آنها را از نظر عقلى مورد بررسى قرار مىدهد . . . .
امّا نتايج و اهدافى كه از اين احاديث به دست مىآورد گوناگون است . . . .
جاحظ كه يكى از بزرگان معتزله است ، هدفش از تفسير متن قرآن اين بوده است كه از تأويل متن قرآن به نفع انديشهء اعتقادى عموم يا مذهبى خاصّ ، كمك گيرد . ازاين رو ، روش تحقيقى خود را با توسّل به نص برقرار كرده و با مخالفان مذهب خود ، چه مسلمان و چه غيرمسلمان به جدال برخاسته و اشكالاتى را كه از جانب دهريها يا مجوسيها يا اهل كتاب بر اسلام واردشده ، ردّ كرده است . جاحظ همچنين به وسيلهء متن ،
مناهج في التفسير ( شيوه هاى تفسير قرآن كريم ) ( فارسى ) — صفحة 358
مساهمون: مصطفى الصاوي الجويني
ص٣٥٨