ما ، در عباراتى كوتاه ، سخنان مبسوط جاحظ را خلاصه مىكنيم : در بيانات رسول اكرم صلى اللّه عليه و إله تكلّفى نيست ، زيرا سخن او از منبع حكمت صادر شده است و او هر سخن را به جا مىگويد و از كلمات نامأنوس و كوچه و بازارى دورى مىكند . از ويژگيهاى بيانات رسول اكرم ايجاز و اقناع راستين است .
سپس جاحظ به امتيازات آوايى در خطبههاى رسول خدا صلى اللّه عليه و إله مىپردازد كه از جملهء آنها آسان ادا شدن و آشكار بودن معنا و روشنى مفهوم آن مىباشد . او به بازتاب روشن اين بيان عالى اشاره مىكند و محبت و مهابت و پذيرش و فهم را از بهرههاى آن مىداند .
مهارت جاحظ در اينجا ، بر اين امر استوار است كه زيركانه به عناصر جايگاه ادبى در نص حديث ، يعنى : ادبيات حديثى ، گويندهء حديث ( رسول اكرم صلى اللّه عليه و إله ) و مخاطبان حديث توجّه مىكند . جاحظ ، بهطور كامل به تحليل و تشريح هريك از اين عناصر پرداخته و حق آنها را ادا كرده است .
گاهى چنين تصور مىشود كه جاحظ در ستايش سخن پيامبر صلى اللّه عليه و إله مبالغه كرده و از حدّ اعتدال خارج شده است ، امّا در مقايسهء عملى و موازنهء ميان سخن پيامبر صلى اللّه عليه و إله و شعر شاعران ، معناى سخن او آشكار مىشود كه مىگويد : « . . . شايد بعضى از آنان كه دانش گستردهاى ندارند و ارزش سخن را نمىدانند ، گمان برند كه ما در ستايش از زيباييهاى گفتار پيامبر صلى اللّه عليه و إله راه افراط را پيموده و چيزى گفتهايم كه در آن وجود ندارد . در حالىكه چنين نيست ، سوگند به آن خدايى كه زيادهروى را بر دانشمندان حرام كرده و گزافهپردازى را از حكيمان ، زشت شمرده و دروغگويى نزد فقيهان را باطل دانسته است ، هيچكس چنين گمان نمىبرد مگر كسى كه در گمراهى دستوپا مىزند .
يكى از سخنان پيامبر صلى اللّه عليه و إله سخنى است كه به انصار تذكر داده است : « آگاه باشيد ، سوگند به خدا از شما چيزى نمىدانم جز اينكه هنگام تقسيم غنايم اندك هستيد و در جنگها و سختيها بسيار » و نيز فرموده است : « مردم همگى مانند دندانههاى شانه برابرند » و المرء كثير بأخيه : « انسان به وسيلهء برادرش ، بسيار است . » و « خيرى نيست در دوستى با
مناهج في التفسير ( شيوه هاى تفسير قرآن كريم ) ( فارسى ) — صفحة 324
مساهمون: مصطفى الصاوي الجويني
ص٣٢٤